توضيح مطلب، در حدّاقل آن چيزى است كه گفت‌وگوى بين پيامبر ٦ و بعضى از اصحابش بر آن دلالت دارد. اينك عين عبارت آن گفت‌وگو كه مسلم از ابو هريره نقل كرده است:

مستمندانى از مهاجرين نزد رسول خدا ٦ آمدند و گفتند: مردم قديمى مدينه به مقامات بالا و نعمت‌هاى ابدى رسيدند! پيامبر ٦ پرسيد: آن مقامات چيست؟ گفتند: آنها نيز مانند ما نماز مى‌خوانند و هم‌چون ما روزه مى‌گيرند و صدقه مى‌دهند، درحالى‌كه ما صدقه نمى‌دهيم و بردگان را آزاد مى‌كنند، درحالى‌كه ما آزاد نمى‌كنيم، رسول خدا ٦ فرمود: آيا به شما چيزى را نياموزم كه شما بدان وسيله به كسانى كه از شما جلو افتاده‌اند، برسيد و از بعدى‌ها جلو بيفتيد، و كسى از شما بهتر نباشد، مگر اين‌كه همان كارى را بكند كه شما كرده‌ايد؟ گفتند: چرا يا رسول اللّه! فرمود: «به دنبال هر نمازى سى و سه مرتبه سبحان اللّه، اللّه اكبر و الحمد للّه مى‌گوييد.»

ابو صالح مى‌گويد: مستمندان مهاجر نزد رسول خدا ٦ برگشتند، گفتند: برادران ثروتمند كارهاى ما را شنيده بودند و آنها نيز همان كارها را كردند، رسول خدا ٦ فرمود: «ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ»*[١]

٢- گوشه‌گيرى و معاشرت‌

مشكل دوم؛ مشكل تناقض بين گوشه‌گيرى و زندگى اجتماعى است، و ما در اين‌جا نيز همان برترى را نسبت به خير ايجابى مشترك مى‌بينيم، جز اين‌كه ارزش ايجابى موجود در اين جا از جهتى گران‌بهاتر از تلاش و پرارزش‌تر از فداكارى است.

ترديدى نيست كه در اين موضوع، هيچ امر قاطع مؤكّدى وجود ندارد، زيراكه هر كارى از

[١] - مائده( ٥) آيه ٥٤: به دست آوردن اين امتيازات( علاوه بر كوشش انسان) مرهون فضل الهى است كه به هركس بخواهد و شايسته ببيند، مى‌دهد.

ر ك: صحيح مسلم: ١/ ٤١٦، حديث ٥٩٥ و ٢/ ٦٩٧، حديث ١٠٠٦؛ منتهى المطلب: ١/ ٣٠٢؛ صحيح بخارى: ١/ ٢٨٩، حديث ٨٠٧ و ٥/ ٢٣٣١؛ تذكرة الفقهاء: ٣/ ٢٦٤؛ صحيح ابن حبّان: ٣/ ١١٩، حديث ٨٣٨؛ بحار الانوار: ٣١/ ٤٥٢؛ المسند المستخرج على صحيح مسلم: ٢/ ١٩٣، حديث ١٣٢٠؛ نهاية الأحكام: ١/ ٥١٠؛ سنن كبراى بيهقى: ٢/ ١٨٦، حديث ٢٨٤٦؛ مسند احمد: ٥/ ١٦٧، حديث ٢١٥١٢؛ مسند ابى يعلى: ١١/ ٤٦٦، حديث ٦٥٨٧.