موردى جاى ارزشيابى و مقايسه است، ولى عكس مطلب يك تناقض اخلاقى است و در اين صورت، يك مسئوليّت است نسبت به انجام عملى كه به‌گونه‌اى شرّ و نارواست. و واژه «عدم مسئوليّت» در هردو مورد يك واژه مناسبى نيست.

از سوى ديگر: انسانى كه در برابر خطر عقبگرد مى‌كند، چنين كسى هميشه اصرار و تأكيدى ندارد كه اقدام بر كار، يكى از وظيفه زندگى اوست بلكه او در تصوّر خطرى كه مواجه شده است، گاهى افراط و بزرگ‌نمايى مى‌كند، يا اين‌كه در تصوّر انگيزه واقعى عمل خود، راه خطا را مى‌پيمايد، و حتّى اگر ما فرض كنيم كه اصل تصوّر او همان خطر مسلّم است، شايد به صرف اين كه وى آن عمل را آغاز كند، خود را در دام آن خطر افكنده و از لذّتى، بدان وسيله برخوردار گرديده كه پيش از آن برخوردار نبوده است. بنابراين؛ واقعيّت مطلب آن است كه اين صورت مسئله پيچيده‌تر از آن است كه اين شخص را همان فردى بدانيم كه به‌طور كامل و بدون هيچ قيد و شرطى به دور از گناه و خطاست؛ و سزاوار نيست كه حكم به عدم مسئوليّت را در چنين موردى به معناى برائت و دورى از گناه بدانيم، بلكه آن را يك رخصت يا اجازه‌اى (از طرف قانونگذار) بايد دانست. و به اين ترتيب عمق تعبير قرآن مجيد را درمى‌يابيم، آنجا كه راجع به عفو و گذشت سخن مى‌گويد، و آن‌جا كه مفسّران روى اين معنا تكيه مى‌كنند و يادآور مى‌شوند كه تحمّل مشقّت و فداكارى زيباتر و ارزشمندتر است، مى‌گويند: «پايدارى زيباتر است.»[١].

چنان‌كه قرآن كريم مى‌فرمايد: «وَ الْفِتْنَةُ أَكْبَرُ مِنَ الْقَتْلِ.»[٢].

و همچنين ما بايد حالاتى را كه سيطره عفو و گذشت شامل وظيفه و تكليفى نيست، جدا كنيم، و جايى را كه سزاوار است كه آزادى اراده هر نوع اكراه و اجبارى را بپذيرد، حتّى اگر تهديد به مرگ باشد، و از اين قبيل است حالت آن انسانى كه مجبور مى‌شود كسى را بكشد يا خود كشته شود، يا حالت آن كسى كه در معرض نابودى قرار گرفته و هيچ راه و چاره‌اى براى نجات حيات خويش از آن مخمصه را ندارد، مگر اين‌كه شخص ديگرى را بكشد تا از گوشت او تغذيه كند.

[١] -

سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً		و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ‌
فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى‌		برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)

[٢] - بقره( ٢) آيه ٢١٧: ايجاد فتنه( و منحرف ساختن مردم از دين خدا) از قتل و كشتن ديگران نيز بالاتر است.