مى‌شود. بنابراين؛ هروقت اختلاط انگيزه‌ها پديد مى‌آيد، يك پنهان‌كارى سليقه‌اى، براى بيم‌دهنده به كيفر را مى‌بينيم كه به دنبال نيّت‌هاى گناه چنان كيفر وجود دارد، درحالى‌كه نصوص را مى‌بينيم، بر اين قول اكتفا مى‌كنند كه اين عمل، شايسته وصف «در راه خدا» نمى‌باشد، يا اين‌كه «خداپسندانه» نيست، و يا اين‌كه «در پيشگاه خدا پاداشى ندارد.»، و يا «خدا از آن بى‌نياز است.» ... و نظاير اين‌ها از عبارات سبك‌بارى كه براى آن عمل صفت گناه را ثبت نمى‌كند، هرچند كه ارزش مثبت هم نمى‌دهد.

امّا اگر ثابت شود كه انديشه خالص براى وظيفه انسانى مى‌تواند در تصميمات ما به تنهايى بر همه انديشه‌هاى ديگر سبقت بگيرد، چه اين به وسيله نوعى از استعداد فطرى باشد و يا به وسيله تكرار عمل، و هرگاه ثابت شود كه هر نوع ناخالصى با نيّت خالص مخلوط مى‌شود، چنين تفكّرى نتيجه‌اى جز سهل‌انگارى نشأت گرفته از خطا نمى‌باشد. بنابراين؛ اين نقطه‌اى است كه بايد در اين هنگام موردنظر باشد، و به‌طور مشخّص در حد يك گناه لحاظ كنيم.

در حقيقت چگونه ما در حكممان روى دلى كه كاملا سياه و فاسد است و آن ديگرى كه مى‌خواهد در درگيرى با عوامل وادارنده به فساد، سبك كند و يا توازن برقرار نمايد و يا شرّى را به وسيله خير از بين ببرد، هيچ فرقى نمى‌گذاريم؟! آيا قرآن كريم راجع به اين اشخاص با ما سخن نگفته است: «خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ»[١]؟

حقيقت مطلب آن‌كه اين آيه شريفه از دو نوع عمل جداگانه سخن مى‌گويد: اوّلى، عمل بد، و دومى آن عملى است كه به‌طور خاص در صورت اعتراف به گناه و توبه و پشيمانى از آن تجسّم مى‌يابد كه خداوند از آن مى‌گذرد، درحالى‌كه آن حالت مورد بحث، چنان‌كه بايد اعتراف كنيم، با اين مورد متفاوت است: زيراكه آن حالت ارتباطى ندارد جز به يك عمل؛ آن عملى كه با انگيزه مختلطى از خوب و بد انجام گرفته است. ولى آن‌چه (در آيه شريفه) آمده است، به عقيده ما چيزى جز تفصيل مطلب نيست. بنابراين؛ همگونى بين دو حالت جوهرى و اصولى است، به گونه‌اى كه در هردوى آنها همواره عناصر متفاوتى در مجموع عمل پيدا مى‌شود، و به‌گونه‌اى كه وجود برخى از چيزهاى قابل قبول بين اين عناصر ما را وامى‌دارند تا آرزو كنيم ردّ فعلى را كه در

[١] - توبه( ٩) آيه ١٠٢: و اعمال صالح و ناصالح را به هم آميختند، اميد مى‌رود كه خداوند توبه آنها را بپذيرد.