نخستين گام در اين راه در كلمه‌اى پايان يافت كه در مكه نازل شد. آرى آن تنها كلمه‌اى بود كه در رابطه با اين موضوع با مدارا و مسالمت برخورد كرده است. و از جمله خيراتى است كه خداوند سبحان آنها را در طبيعت به وديعت نهاده است و مى‌فرمايد: «ثَمَراتِ النَّخِيلِ وَ الْأَعْنابِ»[١]؛ يعنى ميوه‌هاى خرما و انگور و مى‌افزايد: «تَتَّخِذُونَ مِنْهُ سَكَراً وَ رِزْقاً حَسَناً»[٢]. بنابراين هدفى جز موازنه بين شيرينى و ميوه‌هاى ديگرى كه آنها را به «حسنة» نيكى ياد مى‌كند، وجود ندارد. و بدين وسيله براى مؤمنان دافعه‌اى شد كه نسبت به آن احساس خوددارى كرده و وسوسه‌اى در برابر اين نوع از آشاميدنى‌ها داشته باشند.

ولى مسلمانان اندكى پس از رسيدن به مدينه ناگهان در برابر نصّ دومى قرار مى‌گيرند كه اجتناب آنان و وسوسه‌شان را تقويت مى‌كند و اين نصّ وادار به مقايسه كوتاهى بين منافع و مضرات شراب و قمار مى‌كند و اين مقايسه را قرآن كريم با اين جمله پايان مى‌برد: «وَ إِثْمُهُما أَكْبَرُ مِنْ نَفْعِهِما»[٣]

چون اين يك حقيقتى است كه در اين دنيا هيچ چيزى نه خير مطلق است و نه شر خالص و آن‌چه را كه خير و يا شر مى‌نامند، چيزى نيست جز اين‌كه، نسبت بيشترى به اين يا آن دارد، بنابراين نتيجه‌اى كه مى‌گيريم ناگزير نزديكى حقيقى بايد باشد. امّا اتفاقى كه افتاد اين بود تحريم تا آن‌جا روشن نبود كه همه عقل‌ها درك كنند. ازاين‌رو گروهى از مسلمانان هم‌چنان ميگسارى مى‌كردند و شايد اينان اكثريت بودند! درحالى‌كه ديگران از همان آغاز از نوشيدن شراب خوددارى مى‌كردند، به همين دليل لازم بود، قسمتى از فرمان‌ها با صراحت بيشترى صادر شود تا اين‌كه همه عقل‌ها به‌طور كامل بپذيرند. با اين همه در تمام اين مسائل آن جنبه ضعف شعور و ادراك اجتماعى بى‌تأثير نبود، و حتّى برخى از صاحبان عقول برتر منتظر حكم‌

[١] ( ١ و ٢)- نحل( ١٦)/ آيه ٦٧:« و خداوند از ميوه‌هاى نخل و درخت انگور( غذاى پربركتى نصيب شما ساخت كه گاه آن را به صورت زيانبار درمى‌آوريد) و از آن مسكرات( ناپاك و گاهى) روزى خوب و پاك مى‌گيريد.

[٢] ( ١ و ٢)- نحل( ١٦)/ آيه ٦٧:« و خداوند از ميوه‌هاى نخل و درخت انگور( غذاى پربركتى نصيب شما ساخت كه گاه آن را به صورت زيانبار درمى‌آوريد) و از آن مسكرات( ناپاك و گاهى) روزى خوب و پاك مى‌گيريد.

[٣] - بقره( ٢)/ آيه ٢١٩؛« ولى گناه آنها بيشتر از نفع آنهاست».