ثانيا: اگر ضرورت تحليل از طرفى و سهولت شمارش از سوى ديگر ما را وادار كرد تا اين‌كه دو عنصر سازنده زندگى خوشبختانه را جداگانه مطرح كنيم، در صورتى كه جريان به اين شكل در آيات قرآنى ذكر نشده و در قرآن كريم اين فصل به اين صورت وجود ندارد، بلكه بدان صورت كه ما اندكى قبل براى هركدام جداگانه ترتيب داديم، در هيچ‌جاى قرآن به‌طور كامل به اين شكل وجود ندارد، بلكه در قرآن اين‌ها مجزّا هستند و در سوره‌هاى زيادى پراكنده است، به‌طورى كه بيشتر وقت‌ها در هيچ‌كجا به‌طور كامل آنها را نمى‌بينيم، مگر در چند سطر اندك، گويى كه آنها به عبارت كوتاهى در ضمن گفتارى مى‌باشد.

و براى اين راه و روش در نظر ما مدلولى دوگانه است:

البتّه بيشتر اوقات وادار نمى‌كند كه در روح اين اثر گمراه‌كننده از صورتى محدود و مغتنم پديد آيد، تا اين‌كه در معرض آن باشد كه احساس آدمى را برانگيزد، و يا اين‌كه زيادت نعمت را پايان دهد و يا به‌طور كامل اشباع نمايد، وقتى كه دل چيزى را مى‌طلبد، در حقيقت از روى حكمت و اعتدال مى‌طلبد، ولى از سوى ديگر براى ما خود آن خواسته روشن نيست كه نتيجه آگاهى و علمى است كه از آغاز كار به هدف خود رسيده است و نه علم و آگاهى كه نتيجه خيال حيله‌گر و فريبنده است، آن‌طورى كه بعضى تصوّر كرده‌اند، نزد انسانى كه ما آن را به وى ابلاغ كرديم و بلكه نتيجه آموزش پاك جوشانى است كه باوجوداين معلوم مى‌شود كه ارتباط با خطّى توقيفى و حطمى دارد. نه آزمايشى در كار است و نه تنقيح و پالايشى.

ثالثا: بارزترين درخشندگى‌هاى سعادت حسّى، يعنى آنكه بيشتر از همه ذكر شده و در قرآن موجود است، آن‌طور كه ديديم، در اين اشاره قرآنى موجود است: «جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ.»*[٢]، و هركدام از ما مى‌تواند آن لذّتى را كه آب روان در وقتى كه از بلندى نگاه مى‌كنند، به جا مى‌گذارد، آزمايش كند. و علاوه بر اين، بدون ترديد در اين منظره پاك‌ترين و پاكيزه‌ترين چيزى است كه ديدنش لذّت‌بخش است، و قرآن كريم به ما عميق‌تر و براى خوشبختى شيرين‌تر از آن را در ذائقه به ما راهنمايى كند، اين تنها آن موضعى نيست كه رؤياها به‌جا

[١] - فجر( ٨٩) آيه‌هاى ٢٩، ٣٠: پس در سلك بندگانم درآى و در بهشتم وارد شو!

[٢] - بقره( ٢) آيه ٢٥: باغ‌هايى از بهشت كه نهرها از زير درختانش جريان دارد.