درنيامده، چون روى‌داد و حوادث اجازه نداده است. مسئله آن نيست كه بدانيم ارزش اخلاقى دارد يا اين‌كه جهت استحقاق پاداش و يا كيفر كافى باشد. بنابراين؛ به‌طور مطلق ترديدى نيست كه مسئوليّت اخلاقى وقتى كامل است كه تصميم كامل گرفته شود، اين كلام خداست كه مى‌فرمايد: «إِنَّ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ وَ الْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْهُ مَسْؤُلًا.»[١].

حتّى اگر ما از تصميم خود برگرديم و به‌طور كامل برعكس آن عمل كنيم، نيّت اوّلى آثار اخلاقى خود را به‌جا گذاشته است، مگر اين‌كه تصميم مخالفى را پذيرفته باشيم.

ولى مسئله حقيقى آن است كه بدانيم در صورتى كه تصميمى به‌طور كامل گرفته مى‌شود و تصميم ديگرى بين آن تصميم اوّلى و بين تحقّق عمل فاصله مى‌اندازد، آيا ارزش كامل اخلاقى را دارد؟ و بايد آن حالتى را كه اين فاصله را در ما ايجاد كرده، نتيجه ناتوانى و كم‌تلاشى و نقص تصميم از طرف ماست، به كنارى بگذاريم.

و بديهى است كه در اين شرايط سزاوار نيست كه نيّت در مقايسه با عمل در يك رتبه قرار گيرند و در همان درجه سنجيده شود. و بايد در همان حالتى كه نيّت را فرض مى‌كنيم، در نظر داشته باشيم كه دو فرد طالب عمل اخلاقى جنبه انسانى خود را به‌طور كامل به كار مى‌گيرند و هردوى آنها هيچ نوع وسيله‌اى را كه در توان دارند، براى تحقّق بخشيدن به عمل ارادى خود مهمل نمى‌گذارند. و چون پيروزى يكى از آنها و محكوميّت ديگرى را نمى‌شود، جز به فرصت بيرونى و مستقل از اراده آنها نسبت داد. بنابراين؛ بدون ترديد جايز است كه بين آن دو همسانى كاملى را برقرار نماييم.

جز اين‌كه ما از سوى ديگر اين توان و قدرت را نداريم تا آن‌چه را كه رابطه قدرت اجرايى ما از ارزش‌هاى مثبت و منفى كه در جهان پيرامون و نيز در نفس خودمان وجود دارد، ناديده بگيريم.

و هرگاه بگوييم: اين ارتباط از شرايط بيرونى بهره گرفته است، زيرا واقعيّتى كه پيش‌روى ماست، به‌طور مؤكّد مى‌گويد: على‌رغم اين‌كه اين ممارست و ارتباط به وسيله طبيعت امكان يافته است، ولى همواره با اراده ما سامان مى‌گيرد. و اين احتمال وجود دارد كه ما از چنين‌

[١] - اسراء( ١٧) آيه ٣٦: همانا گوش و چشم و دل همه مسئول هستند( و در برابر كارهايى كه انجام داده‌اند، از انسان سؤال مى‌شود.).