مى‌كند كه آدمى برطبق عادت امكان تحمّل آنها را ندارد، همان‌طورى كه هر نوع مشقتى را كه ممكن است براى انسان طاقت‌فرسا باشد، نفى مى‌كند، حتى اگرچه در حدود طاقت او هم باشد.

خداى سبحان مى‌فرمايد: «يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَ لا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ»[١] و مى‌گويد: «وَ ما جَعَلَ عَلَيْكُمْ فِي الدِّينِ مِنْ حَرَجٍ»[٢] و نيز مى‌فرمايد: «يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ»[٣] و مى‌گويد: «وَ ما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ»[٤]

در اين آيات تماما زمزمه نوينى را مى‌شنويم، زيرا علاوه بر شرط اول، يعنى امكان، مى‌رساند كه جداى از زمان و مكان، خود حقيقتى ابدى است. ما در اين‌جا جز به گفته‌هاى مقيّدى برخورد نمى‌كنيم كه اين ويژگى دوم؛ يعنى «آسانى» را براى ما مطرح مى‌كند. به اين دليل واقعيتى تاريخى است و نصيب امتى شده است كه روى سخن با آنهاست؛ يعنى امّت اسلام.

پس اگر به يقين مقصود اين نبود كه اين ويژگى نوعا اسلامى است، دست‌كم اين پيام را به ما مى‌داد كه منظور آن عموميّت نيست تا درصدد گفتن مطلبى همگانى باشد، بلكه اين، انديشه‌اى است كه بين تمام شرايع الهى مشترك نيست.

نتيجه اين طرز تفكّر كه ممكن است از مواجهه با ديگر روش‌ها به دست آمده باشد آشكارا در آيه ديگرى آمده است كه مى‌فرمايد: «رَبَّنا وَ لا تَحْمِلْ عَلَيْنا إِصْراً كَما حَمَلْتَهُ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِنا»[٥] پس معلوم مى‌شود كه بارى سنگين (إصر) در شريعت قبلى واجب بوده است. حال ببينيم در كدام يك از اديان بوده و آن بار سنگين چه بوده است؟

اما راجع به نكته دوم، مفسران نمونه‌هاى زيادى نقل كرده‌اند كه در اين‌جا فرصتى براى بررسى ارزش تاريخى آنها نيست.

اما نكته اول؛ از عباراتى كه برخى به كار برده‌اند، چنين استفاده مى‌شود كه چنين چيزى در

[١] - بقره( ٢)/ آيه ١٨٥:« خداوند راحتى شما را مى‌خواهد و زحمت شما را نمى‌خواهد».

[٢] - حج( ٢٢)/ آيه ٧٨:« او كار سنگين و شاقّى در دين( اسلام) بر شما نگذارده است».

[٣] - نساء( ٤)/ آيه ٢٨:« خدا مى‌خواهد( با دستورهاى مربوط به ازدواج با كنيزان و مانند اينها) كار را بر شما سبك كند.»

[٤] - انبياء( ٢١)/ آيه ١٠٧:« ما تو را جز رحمت براى جهانيان نفرستاديم».

[٥] - بقره( ٢) آيه ٢٨٦:« پروردگارا! بار سنگين بر دوش ما قرار مده، آن‌چنان‌كه بر كسانى كه پيش از ما بودند( به كيفر گناهانشان و طغيانشان) قرار دادى».