و آيا امكان تصوّر آن مكافات بزرگ در توان كسى هست؟، به‌گونه‌اى كه اين روح نگران، و نفس شخص مؤمن را بجنباند. اين نگرانى را در دو آيه كريمه به راست‌ترين بيان آورده است: «وَ ما أَدْرِي ما يُفْعَلُ بِي وَ لا بِكُمْ.»[١]، «وَ الَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى‌ رَبِّهِمْ راجِعُونَ.»[٢].

جز اين‌كه فاعليّت احساس مخالف تأثير كمترى براى جدل ندارد، و آيا انتظار كيفر، هرچند كه دردناك باشد، در عالم آخرت براى مغلوب ساختن اقدام به كار بد و بازگرداندن اراده را از آن كفايت مى‌كند؟ به راستى كه ما حق داريم به مقدارى كه در برخورد با اين زنهار، وسعت رحمت الهى را قرار مى‌دهيم، ترديد نماييم.

در اين صورت از جنبه عمومى صحيح نيست كه يكى از اين دو تفكّر به تنهايى بر دل مؤمنان سيطره يابد، با اين بيان كه ملاحظه آن در توصيف قرآن براى نفوس صالحه شايسته نيست، زيراكه قرآن در حقيقت تأثّر خودش را به دو حالت متفاوت در زمان واحد، يعنى خوف و رجا را به ما پيشنهاد مى‌كند، به‌طور مثال به اين آيه توجّه كنيد: «ادْعُوا رَبَّكُمْ تَضَرُّعاً وَ خُفْيَةً إِنَّهُ لا يُحِبُّ الْمُعْتَدِينَ وَ لا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلاحِها وَ ادْعُوهُ خَوْفاً وَ طَمَعاً إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنَ الْمُحْسِنِينَ.»[٣]، و اين آيه: «أُولئِكَ الَّذِينَ يَدْعُونَ يَبْتَغُونَ إِلى‌ رَبِّهِمُ الْوَسِيلَةَ أَيُّهُمْ أَقْرَبُ وَ يَرْجُونَ رَحْمَتَهُ وَ يَخافُونَ عَذابَهُ.»[٤]، و اين آيه: «أَمَّنْ هُوَ قانِتٌ آناءَ اللَّيْلِ ساجِداً وَ قائِماً يَحْذَرُ الْآخِرَةَ وَ يَرْجُوا رَحْمَةَ رَبِّهِ.»[٥].

[١] - احقاف( ٤٦) آيه ٩: و نمى‌دانم با من و شما چه خواهد شد؟

[٢] - مؤمنون( ٢٣) آيه ٦٠: و كسانى كه نهايت تلاش و كوشش را در انجام طاعات به خرج مى‌دهند و با اين حال دل‌هايشان هراسناك است، از اين‌كه سرانجام به سوى پروردگارشان بازمى‌گردند.

[٣] - اعراف( ٧) آيه‌هاى ٥٥، ٥٦: پروردگار خود را از روى تضرّع و در پنهانى بخوانيد، او( خداوند) تجاوزكاران را دوست نمى‌دارد. در روى زمين فساد نكنيد، بعد از آن‌كه اصلاح شده است. و خدا را با ترس و اميد بخوانيد، همانا رحمت خدا به نيكوكاران نزديك است.

[٤] - اسراء( ١٧) آيه ٥٧: كسانى را كه آنان مى‌خوانند، خودشان وسيله‌اى( براى تقرّب) به پروردگارشان مى‌جويند، وسيله‌اى هرچه نزديك‌تر، و به رحمت او اميدوارند و از عذاب او مى‌ترسند.

[٥] - زمر( ٣٩) آيه ٩: يا كسى كه در ساعات شب به عبادت مشغول است و درحال سجده و قيام، از عذاب آخرت مى‌ترسد و به رحمت پروردگارش اميدوار است.