تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ، يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ وَ يَهْدِيَكُمْ سُنَنَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ وَ اللَّهُ يُرِيدُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْكُمْ وَ يُرِيدُ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الشَّهَواتِ أَنْ تَمِيلُوا مَيْلًا عَظِيماً يُرِيدُ اللَّهُ أَنْ يُخَفِّفَ عَنْكُمْ.»[١].

يك حكيم مسلمان نمى‌تواند اين مراتب سه‌گانه را انكار كند. و در آن صورت وقتى كه او به درجه بالاترى از اخلاقيّت مى‌نگرد كه واجب حتمى است، به يقين اعلام مى‌دارد كه پايين‌تر از آن مرتبه‌اى است كه مى‌توان تنزّل كرد و لازم است در وقت ضرورت به اين مرتبه فرود آيد. زيرا سرسختى شخص لجوجى كه تا به آخر در موضع فطرى توقّف مى‌كند، بى‌ترديد يك جرم و گناه است، از اين‌رو مسروق مى‌گويد: «هركه ناچار به خوردن چيزى شود كه خدا حرام كرده است و نخورد و نياشامد تا بميرد، داخل آتش دوزخ گردد.»[٢].

به راستى ما به‌طور مطلق مالك خودمان نيستيم كه دلخواه انفاق كنيم و حق نداريم كه آن را اندوخته سازيم و موقعى كه قانون اخلاقى از ما فداكارى مشخّصى را مى‌طلبد، بر ما واجب‌

[١] - نساء( ٤) آيه‌هاى ٢٥- ٢٨: اين ازدواج با كنيزان براى كسانى است كه از نظر غريزه جنسى شديدا در فشار قرار گرفته‌اند و قادر به ازدواج با زنان آزاد نيستند، خوددارى كردن ازدواج با كنيزان( تا آن‌جا كه توانايى داشته باشيد و دامن شما آلوده نگردد) به سود شماست و خداوند( نسبت به آن‌چه در گذشته بر اثر بى‌خبرى انجام داده‌ايد) آمرزنده و مهربان است، خداوند مى‌خواهد( با اين دستور راه‌هاى خوشبختى را) براى شما آشكار سازد. و به سنّت‌ها( ى صحيح) پيشينيان رهبرى كند و( علاوه بر اين) توبه شما را بپذيرد، خداوند دانا و حكيم است. خدا مى‌خواهد شما را ببخشد( و از آلودگى‌ها پاك نمايد) و نعمت‌ها و بركات را به شما بازگرداند، ولى شهوت‌پرستانى كه در امواج گناهان غرق هستند، مى‌خواهند شما از طريق سعادت به كلّى منحرف شويد( و همانند آنها از سر تا پا آلوده انواع گناهان گرديد)، خدا مى‌خواهد( با دستورهاى مربوط به ازدواج با كنيزان و مانند آن) كار را بر شما سبك گرداند.

[٢] - ر ك: الموافقات: ١/ ٢٠٦، شاطبى در صفحات: ٢٠٥- ٢١١ اين مسئله را« از مكلّف نخواسته‌اند كه وسايل مباح را ترك كند.» مطرح كرده است.