همين‌طور به تفكّر وظيفه مى‌رسيم كه اين‌بار بر زمينه عاطفى مطرح شده است، همانند يك عامل محرّك براى اراده! و روى اين زمينه براى ما در مركز اين تفكّر ما بين دو احساس افراطى و تفريطى «احترام» ظاهر مى‌شود كه تركيب و تلطيفى از محبّت و ترس است. و چون احترام به نوعى نتيجه آميختن آن دو باهم است، پس نقش دوگانه‌اى را- در وقتى كه هم‌چون عامل محرّكى به كار مى‌رود و درعين‌حال بمانند لجامى براى نفس نقش، ايفا مى‌كند، و به‌ويژه در اين جهت اخير آن را حياء مى‌نامند، و به وسيله اين احساس به‌طور دقيق، رسول خدا ٦ روح اين اخلاق را مشخّص كرده است.

و جهت بحث هرچه باشد، به راستى انسان مى‌بيند كه اين اخلاق با هدف بالاترينى كه دارد، روى گردآورى تمام نيروها و همه اشكال حيات اخلاقى تكيه مى‌كند، سپس همه آنها را به نقطه تعادل و توازنشان بازمى‌گرداند. و به‌خصوص از روشى ياد مى‌كنيم كه بدان وسيله توانسته است، بين آزادى فردى و تنظيم اراده فردى توافق ايجاد كند؛ البتّه اين توفيق به فضل طبيعت متوسّط آن روش بين نرمش و شدّت تحقّق يافته است، و آن چيزى كه به لطف او به‌تبع بيشترين شرايط زندگى كيفيّت‌هاى مختلف پيدا مى‌كند، بدون اين‌كه با وجود همه اين‌ها در برابر فريب‌كارى شهوات و دگرگونى احساساتمان به سستى گرايد.

واقعيّت آن است كه اين شريعت بين روى‌كردهايى كه از عمق بيشترى در نفس انسانى برخوردارند و نياز گذراى وى، چه مشروع يا غيرمشروع تفاوت روشنى قائل است، همان‌طورى كه فرق مى‌گذارد بين آنچه را كه سزاوار است، بدون هيچ تماسى ترك گويند- چون يك تكليف با زمينه‌اى فراگير غيرقابل تغيير است- و بين آن‌چه كه به خاطر حكم هريك از ما ترك مى‌شود- چون با تغيير اوصاف و شرايط تغيير مى‌كند- و بين آن‌چه سزاوار اصلاح يا اسقاط است، به لحاظ نسبت ناسره و غشى كه دارد، از طبيعت بيگانه و شرورى سرزده است.

از اين‌رو، قرآن كريم به خاطر رعايت اين احوال، اصل سه‌گانه‌اى را اثبات كرده است كه در قالب «واجب»، «مباح» و «حرام» تجسّم يافته است.

اين‌ها هستند آن نخستين عاملى كه از اين معيار دقيق براى حكمت قرآنى، رابطه‌اى بين‌