افزون بر اين‌كه مسلمان مجاهد به خاطر نيروى ايمانى كه دارد و او را به حركت مى‌آورد، از برترى روحى برخوردار است و اين چيزى است كه همواره او را در برابر دشمن ممتاز مى‌نمايد و اجازه نمى‌دهد كه خود را در سطح دشمن تنزّل دهد تا هم‌سطح او گردد، و از اين‌جاست راه‌حلّ دوم و آخرين راه‌حل كه به موجب آن، نسبت يك در برابر دو روشن مى‌گردد كه خداى تعالى مى‌فرمايد: «الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفاً فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ»[١]

در اين مثال مى‌بينيم كه قانون‌گذارى وارد راه‌حل دشوارى نمى‌شود، مگر در حالت‌هاى بعدى، باوجود اين‌كه بيشتر وقت‌ها در همان زمان راه‌حل دشوار را بيان مى‌دارد. بنابراين ما خود را در يك حالت عادى احساس مى‌كنيم كه قانون‌گذارى زمام اختيار آن موضع را در دست دارد و باوجوداين، قانون حالت استثنايى پيدا مى‌كند كه راه خروج از آن وجود دارد.

اين راه خروج گاهى معافيت كامل است، چنان‌كه افراد ناتوان از وظيفه جهاد معافند و خداوند مى‌فرمايد: «لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى‌ حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ»[٢]

و همان‌طورى كه براى مستضعفان زمين رواست و سزاوار آن هستند تا پناهگاه امنى را براى خود بجويند كه در آن‌جا با آزادى عقيده و عبادت زندگى كنند- بر ايشان جايز است تا وقتى كه وسيله مهاجرت فراهم نشده، همان‌جا بمانند: «إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا* فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ»[٣]

[١] - همان سوره/ آيه ٦٦:« هم‌اكنون خداوند به شما تخفيف داد و دانست در ميان شما افرادى ضعيف و سست وجود دارد. در اين حال اگر از شما صد نفر سرباز بااستقامت باشند، بر دويست نفر غلبه مى‌كنند، و اگر هزار نفر باشند، بر دو هزار نفر به فرمان خدا پيروز مى‌شوند.»

[٢] - فتح ٤٨/ آيه ١٧:« بر نابينا و لنگ و بيمار گناهى نيست، اگر در ميدان جنگ شركت نكنند».

[٣] - نساء( ٤)/ آيه ٩٨:« مردان و زنان و كودكانى كه هيچ چاره‌اى براى هجرت و هيچ طريقى براى نجات از آن محيط آلوده نمى‌يابند، از اين حكم مستثنا هستند». از اين‌رو« ممكن است اينها مشمول عفو خداوند شوند ...» چون اين‌ها معذورند و خداوند تكليف ما لا يطاق نمى‌كند- م.-- مستضعف از ديدگاه قرآن و سنت كسى است كه از نظر فكرى يا جسمى يا اقتصادى چنان ضعيف است كه قادر بر شناخت حق از باطل نيست و يا محدوديت‌هاى تحميلى محيط، او را از انجام وظيفه ناتوان ساخته است و قادر بر مهاجرت نيز نمى‌باشد.

( م).