«أَ فَرَأَيْتُمْ ما تُمْنُونَ. أَ أَنْتُمْ تَخْلُقُونَهُ أَمْ نَحْنُ الْخالِقُونَ.»[١]، و كشاورزى كه زمينش را آماده مى‌كند و بذرافشانى مى‌كند، دانه را نشكافته و آن را نمى‌بالاند: «أَ فَرَأَيْتُمْ ما تَحْرُثُونَ أَ أَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ.»[٢]

و اراده ما در آن‌چه مربوط به وجود آن است، حالت قوّه را دارد و به‌طور كلّى مانند ملكه اختيار است و تنها از عمل نخستين آفريدگار- كه فعل ما نيست- صادر نمى‌شود، و همه امور تنها اين نيست، بلكه راه و روش ويژه‌اى دارد كه تمام ذات اراده انسان هم‌اكنون بدان وسيله تحقّق مى‌يابد، و آن از جهات مختلف در برابر قدرت آفريدگارى تسليم است، و اگر وسيله‌اى در اختيارش گذاشته شود كه از علم الهى و قدرت علوى او فراهم آيد، به همان اندازه كه موجود عاقل در جهان هستى وجود دارد، در ملك و سلطنت خدا، ممالك پديد آيد.

به راستى كه وحدت هستى، وحدت تدبير و مديريّت را مى‌طلبد، و هرگز خداوند به مخلوق خود اجازه نمى‌دهد كه در موضع مخالف و ضدّ او قرار بگيرد، بنابراين آن‌چه در ديدگاه او جريان دارد، سر تسليم در برابرش فرود مى‌آورد. و البتّه اگر شرّ اخلاقى باشد، با اراده تشريعى او موافق نيست و اين توان را ندارد كه در برابر اراده آفريدگارى او بايستد. بنابراين؛ دست‌كم بايد عمل ارادى ما مصادف با مانع فوق‌طبيعى نباشد، به اين معنى كه بايد نوعى اجازه و موافقت آسمانى را يافته باشد. اين همان مطلبى است كه از آيه كريمه استفاده مى‌شود: «وَ لَوْ شاءَ رَبُّكَ ما فَعَلُوهُ.»[٣] و آيه: «وَ ما تَشاؤُنَ إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ.»[٤]. و اين سخن جاى هيچ‌گونه اختلاف نيست كه هر انسانى به وجود عنايتى الهى ايمان مى‌آورد، (و اگر جز اين بود) بايد از حدّ خود تجاوز كرده باشيم.

البتّه خداى سبحان علاوه بر اين كمك سلبى كه مانع اراده ما نيست، قدرت داشتن بر اختيار و آزادى ما را مشتمل بر تجهيزاتى نيرومند و پيوندى كرده است كه تمام تصميمات ما

[١] - واقعه( ٥٦) آيه ٥٨- ٥٩: آيا از نطفه‌اى كه در رحم مى‌ريزيد، آگاهيد؟ آيا شما اين را( در دوران جنينى) آفرينش( پى‌درپى) مى‌دهيد؟ يا ما آفريدگاريم؟

[٢] - واقعه( ٥٦) آيه ٦٣- ٦٤: آيا هيچ درباره آن‌چه كشت مى‌كنيد، انديشيده‌ايد؟! آيا شما آن را مى‌رويانيد يا ما مى‌رويانيم؟!

[٣] - انعام( ٦) آيه ١١٢: اگر خداوند مى‌خواست، مى‌توانست به اجبار جلو همه آنها را بگيرد.

[٤] - دهر( ٧٦) آيه ٣٠ و تكوير( ٨١) آيه ٢٩: و شما اراده نمى‌كنيد، مگر اين‌كه( پروردگار جهانيان) خداوند اراده كند و بخواهد.