درجه صفر مى‌رسد و آن آتشى كه در برخى از حالات مشتعل شده بود، به سرعت خاموش مى‌شود، و ديگر هيچ اثرى در اراده و در سير و سلوك ما ندارد. پس در اين توبه نتيجه حتمى پشيمانى نيست و هم‌چون يك نتيجه اساسى به دنبال پشيمانى حاصل نمى‌شود.

البتّه پشيمانى اثر طبيعى كشمكش درونى است، ولى خود مجازات نيست، امّا توبه كاملا برعكس آن، يك اثر و پيآمد طبيعى نيست، بلكه پاداش، مجازات و جزاى اخلاقى به معناى حقيقى آن است، و دخالت يك تلاشى را مى‌طلبد كه تلاش جديدى است كه شرع مقدّس در اثر كوتاهى در انجام وظيفه شايسته بر ما فرض و واجب مى‌فرمايد: «وَ تُوبُوا إِلَى اللَّهِ جَمِيعاً أَيُّهَا الْمُؤْمِنُونَ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ.»[١] و «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَى اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً.»[٢]، و توبه واجب سريع و فورى است، تا بدان حد كه توبه يك عمل معارض با اميد نيست، مگر اين‌كه آن اميد وسيله‌اى براى خطر از بين رفتن فايده توبه باشد. اوّلين اخطارى كه تجسّم مى‌يابد، در آن است، كه استمرار اراده در جايگاه خطاكارانه‌اش هر لحظه باعث به وجود آمدن خطاى جديدى مى‌شود، خداى متعال در وصف پرهيزگاران مى‌فرمايد: «وَ لَمْ يُصِرُّوا عَلى‌ ما فَعَلُوا»[٣] علاقه و تمايل انسان به اينكه فرصت حاضر را غنيمت شمارد و تمام خواسته‌هاى مقدور و آماده خود را به اتمام رساند و محو گناهان را به وسيله توبه راستين، تا آخرين انگيزه به تأخير اندازد چيزى جز يك توهّم باطل نيست. زيراكه قرآن در اين مورد تأكيد مى‌فرمايد: «وَ لَيْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السَّيِّئاتِ حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ إِنِّي تُبْتُ الْآنَ.»[٤]

و بين توبه فورى و چسبيدن به همان جايگاه شخص گنه‌كار، عمل شخص سست‌رأى و كودن است كه در چنين وضعى تجسم مى‌يابد، از طرفى انسان بر گذشته خودش تأسف مى‌خورد، سپس اصلاح كار خودش را تا وقت مردن به تأخير مى‌اندازد، همين‌جا مخفى‌گاه خطر است. زيراكه قرآن به صراحت مى‌گويد: آمرزش براى هيچ‌كس نيست، مگر آن كسانى كه‌

[١] - نور( ٢٤) آيه ٣١: و همگى به سوى خدا بازگرديد، اى مؤمنان! تا رستگار شويد.

[٢] - تحريم( ٦٦) آيه ٨: به سوى خدا توبه كنيد، توبه خالص!

[٣] - آل عمران( ٣) آيه ١٣٥: آنها هرگز با علم و آگاهى بر گناه خويش اصرار نمى‌ورزند.

[٤] - نساء( ٤) آيه ١٨: كسانى كه در آستانه مرگ قرار مى‌گيرند و مى‌گويند اكنون از گناه خود توبه كرديم، توبه آنان پذيرفته نخواهد شد.