اراده با پيچيدگى زيادى همراه است، موضعى كه هم به گذشته توجّه دارد و هم به زمان حاضر و هم به آينده، و در اعمال انسان تجلّى مى‌كند، نه‌تنها در اتّخاذ خط سير جديد، بلكه علاوه بر اين‌ها در دوباره‌سازى بنايى متبلور مى‌شود كه به صورت صحيح و روش خاصّى ويران شده است. و تعبير قرآن كريم تعبير بناى جديد در همين راستاست، و علاوه بر اين؛ قرآن مجيد همواره به كلمه «تاب» كلمات ديگرى از قبيل: «وَ أَصْلَحَ*- أو- وَ أَصْلَحُوا»*[١] را اضافه مى‌كند. يا به اين عبارت: «ثُمَّ اتَّقَوْا وَ آمَنُوا ثُمَّ اتَّقَوْا وَ أَحْسَنُوا.»[٢]، بنابراين اين‌ها مجموعه‌اى از شرايطى است كه قرآن كريم شرط لازم و ضرورى براى كسب غفران و آمرزشى قرار داده، كه خداوند فرموده است.

نخستين نشانه بر توبه نصوح، يعنى همان امر واجب آنى فورى كه بدون آن، انديشه توبه بى‌معنى و درهم شكسته است. همان امر لازمى است كه در كناره گرفتن فورى از گناه منحصربه فرد است، منظور متوقّف ساختن عمل بدى است كه گنه‌كار ممكن است مرتكب شود.

وانگهى، پس از آن، دو كار مثبت ديگر لازم است تا نشانه مزبور را تكميل كند، آن دو كار؛ يكى اصلاح گذشته و ديگرى تنظيم آينده بهتر است. و انديشه اصلاح تنها چيزى است كه پيچيده و دشوار مى‌نمايد، نمى‌توان آن را همانند يك مفهومى با يك معناى خاص تعريف كرد، و درواقع به نظر ما چنين مى‌آيد كه طبيعت تفكّر اصلاح به پيروى از نوع خطا و گناهى كه بايد اصلاح كرد، تفاوت مى‌كند.

بنابراين؛ هرگاه خطا در مورد يك امر واجبى بوده است كه سهل‌انگارى شده و هم‌چنان مورد امر پروردگار است، بايد اصلاح در شكل قضاى واقعى و صحيح آن تجسّم يابد كه طبع اخلاقى همين است و كلمه اصلاح در اين‌جا به معناى تدارك و جبران است، بنابراين عمل ناقص را بايد اعاده كرد و به يك طريق مناسبى در آينده و يا هم‌اكنون بايد انجام داد، خداى سبحان مى‌فرمايد: «وَ اذْكُرْ رَبَّكَ إِذا نَسِيتَ.»[٣]، و نيز مى‌فرمايد: «فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ.»[٤]، ولى اگر آن حالت يك شرّ عملى باشد و كارى انجام گرفته باشد، چگونه آن‌چه را كه اصلاح‌پذير نيست،

[١] - بقرة( ٢) آيه ١٦٠، انعام( ٦) ٥٤ و نحل( ١٦)/ ١١٩.

[٢] - مائده( ٥) آيه ٩٣: سپس تقوا پيشه كنند و ايمان بياورند، سپس تقوا پيشه كنند، و نيكى نمايند.

[٣] - كهف( ١٨) آيه ٢٤: هنگامى كه ياد خدا را فراموش كردى( بعد كه متوجّه شدى)، پروردگارت را به خاطر بياور!

[٤] - بقرة( ٢) آيه ١٨٤:( امّا آنهايى كه بيمار يا مسافرند) روزهاى ديگر را به جاى آن روزه مى‌گيرند.