آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٣٧٤ - الف - انگيزههاى درونى
مىبينيم كه دستور مىدهد يا ما را فرامىخواند به اينكه:
شخص به فراگيرى وظايف و واجبات خود و آموزش واجبات ديگران اهمّيّت دهد: «فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا إِلَيْهِمْ لَعَلَّهُمْ يَحْذَرُونَ.»[١].
كوشش و تلاش اخلاقى: «فَلَا اقْتَحَمَ الْعَقَبَةَ وَ ما أَدْراكَ مَا الْعَقَبَةُ فَكُّ رَقَبَةٍ أَوْ إِطْعامٌ فِي يَوْمٍ ذِي مَسْغَبَةٍ يَتِيماً ذا مَقْرَبَةٍ أَوْ مِسْكِيناً ذا مَتْرَبَةٍ.»[٢].
پيروى از الگوى خوب: «لَقَدْ كانَ لَكُمْ فِي رَسُولِ اللَّهِ أُسْوَةٌ حَسَنَةٌ.»[٣].
اعمال متعادل بهگونهاى كه در حدّ ميانه و معتدل باشد: «وَ لا تَجْهَرْ بِصَلاتِكَ وَ لا تُخافِتْ بِها وَ ابْتَغِ بَيْنَ ذلِكَ سَبِيلًا.»[٤]
استقامت و پايدارى: «فَلِذلِكَ فَادْعُ وَ اسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ.»[٥].
سبقت گرفتن بر يكديگر در كار خير و بهترين امور: «فَاسْتَبِقُوا الْخَيْراتِ.»*[٦].
[١] - توبه( ٩) آيه ١٢٢، نحل/ ٤٣، انبياء/ ٧( ٢ آ و يك ب).
چرا از هر گروهى از آنان، طايفهاى كوچ نمىكند( و طايفهاى در شهر بماند) تا در دين و معارف و احكام اسلامى آگاهى يابند و به هنگام مراجعت ياران مجاهدشان از ميدان جنگ احكام و فرمانهاى الهى را به آنها تعليم دهند و از مخالفت آن انذار و بيمشان دهند، باشد( كه اين برنامه موجب شود) كه آنها از مخالفت با فرمان خدا، بپرهيزند.
[٢] - ر ك: بلد( ٩٠) آيه ١١- ١٧(- يك آ): ولى او( انسان ناسپاس) از آن گردنه مهم نگذشت، تو نمىدانى آن گردنه چيست؟ آزاد كردن بردهاى يا غذا دادن در روز گرسنگى يتيمى از خويشاوندان و يا مستمندى خاكنشين را.
[٣] - احزاب( ٣٣) آيه ٢١، احقاف/ ٣٥، ممتحنه/ ٤، صفّ/ ١٤(- يك آ و ٣ ب): براى شما در( زندگى) رسول خدا( و عملكرد او در ميدان احزاب) سرمشق نيكويى بود[ براى آنها كه اميد به( رحمت) خدا و روز رستاخيز دارند ...].
[٤] - اسراء( ١٧) آيه ١١٠، فرقان/ ٦٧(- ٢ آ) البتّه گاهى در زمينه نظام تفكّرات مىخوانيم: مائده/ ٨٧، انعام/ ١٤١، اعراف( ٧) آيه ٣١: جز اينكه احكام در اينجا مشروط به جنبه دينى است، بهطور خاص مىگويد: خداى سبحان اسراف را دوست ندارد و همچنين يك اصل اخلاقى كه وضع شده، پيش از هرچيز همچون ارزش ذاتيش محكوم و وابسته به اين قدرت برتر مىباشد.
بنابراين بر ما است كه اين آيات را ناديده بگيريم، چون به مجموعهاى كه اكنون مورد بحث ماست، ارتباطى ندارد، و چون سزاوارتر به زمينه پاداش الهى است، بعدها بررسى مىكنيم.
[٥] - شورا( ٤٢) آيه ١٥(- يك آ): پس به همين خاطر تو نيز( انسانها را به سوى اين آيين الهى) دعوت كن و آنچنانكه مأمور شدهاى، استقامت نما!
[٦] - بقره( ٢) آيه ١٤٨، آل عمران/ ١١٤، مائده/ ٤٨، مؤمنون/ ٦١(- يك آ و ٣ ب): در اعمال نيك و خيرات بر يكديگر سبقت بجوييد.