حتّى نسبت به همه زمينه‌هاى ديگر نيز چنين است و بايد اعتراف كنيم كه گاهى اين نور فطرى را هواى نفس خاموش مى‌سازد و عادت‌هاى غلط آن را فاسد مى‌كند كه بايد به نحوى از آن جلوگيرى كرد و با امكاناتى بر آن سيطره يافت. البتّه، اين وضع با اختلاف زمان و مكان و مزاج افراد تفاوت مى‌كند. اگرنه يقين اخلاقى- صرف‌نظر از برخى ضرورت‌هاى اساسى كه همه وجدان‌ها به‌طور مساوى به آنها اعتراف دارند- به‌تدريج جاى خود را به اوهام و انواع شكّ و ترديد و گمراهى مى‌دهد.

براى مثال، وظيفه ما در برابر طبيعت عاطفى‌مان چيست؟ آيا نبايد به هيچ‌يك از خواسته‌هاى شهوانى‌مان پاسخ مثبت دهيم و هر نوع رنج و درد و ناراحتى را بر خود هموار كنيم و در اين راه با بودايى‌ها همراه شويم تا به مرحله «نيروانا»[١]؛ يعنى درجه نابودسازى شهوات برسيم؟ و يا اين‌كه همين‌قدر بس است كه ما به نوعى از لااباليگرى و بى‌تفاوتى در برابر انواع خير و شرّ اين عالم، تظاهر كنيم (كارى را كه رواقيّون مى‌كردند) هرچند در حقيقت برخى امور را بر بعضى ديگر ترجيح دهيم، و يا در سرانجام كار، بر ما واجب است كه از تمامى لذّات زندگى بهره ببريم، خواه اين كار حكيمانه و پاكيزه‌اى باشد (همان‌طور كه در تعليمات سودگرايان آمده است)، يا اين‌كه بدون هيچ قاعده و روشى، به طريقه اريستيپى‌[٢] و شاعران در تمام روزگاران باشد؟ ...

باوجوداين، تمام اين انواع و اقسام دريافت‌ها، بر اين مطلب تأكيد مى‌كنند كه ما درآن‌باره به فطرت انسانى رجوع كنيم و از هركدام آن‌ها تنها وسيله‌اى را فراهم نماييم كه به صاحبش اين توان را مى‌دهد تا در حدّ امكان، مطابق آن فطرت رفتار كند.

جريان امر در رابطه ما با امثال و اقرانمان از همين قرار است؛ زيرا پيدا كردن راه سلوك و رفتار مناسب- به دليل اختلاف سليقه و عقيده‌اى كه داريم- كم‌زحمت‌تر نيست. در اين‌جا مثالى مى‌آوريم كه از ديرزمان با وجود عقايد مختلف پذيرفته شده است: آيا به كسى كه اهانت شده است، بايد انتقام بگيرد، يا چشم‌پوشى كند و ببخشد و يا مختار است كه هركدام را خواست‌

[١] -« نيروانا» در اصطلاح فلسفه هندى به معناى فناى كلّ ذات است.( مترجم عربى)

[٢] - اريستيپ)eppitsirA ( فيلسوف آفريقايى در قرن چهارم پيش از ميلاد به دنيا آمد. وى شاگرد سقراط و صاحب مكتبى بود كه خوشبختى را مبتنى بر لذّت‌ها مى‌دانست.( مترجم عربى)