آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٢٢٧ - الف - طبيعت شخصى مسئوليت

به‌طور واضح استوارى قاطعيّت نظريه كانت آشكار مى‌گردد كه هيچ استثنايى را اجازه نمى‌دهد كه بر قاعده اخلاقى وارد شود.

بنابراين خطاى حضرت آدم ٧ يكى از آثار ضعف و سستى بوده كه پديد آمده و كوتاهى در تلاش و كوشش در رعايت وظيفه، از اين‌رو فطرت انسان نخستين به‌گونه‌اى فاسد نگشت كه مستلزم دخالت ديگران شود تا او را نجات دهند، زيرا همين‌قدر كفايت مى‌كرد كه او به خطاى خودش اعتراف كند و اظهار پشيمانى نمايد، نه به خاطر شستشوى آلودگى و بازگشت به باطن پاكش چنان‌كه بوده است و بس، بلكه از آن جهت كه اين توبه كار جديد، تربيت شود و به مرتبه برگزيدگان زبده برسد. «ثُمَّ اجْتَباهُ رَبُّهُ فَتابَ عَلَيْهِ وَ هَدى‌»[١]

و فطرت انسانى به‌طور كلى برخلاف اين نيست، تا آن‌جا كه قرآن كريم آن را چنين توصيف مى‌كند: «لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ إِلَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَلَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ.»[٢]

به راستى قرآن براى ما به تصوير مى‌كشد آن بى‌گناهى را كه به جاى گنهكار بگيرند، نه‌تنها يك عمل ضد شرعى است، بلكه هم‌چنين با طرز تفكر اساسى عدالت انسانى ناسازگار است: «قالَ مَعاذَ اللَّهِ أَنْ نَأْخُذَ إِلَّا مَنْ وَجَدْنا مَتاعَنا عِنْدَهُ إِنَّا إِذاً لَظالِمُونَ»[٣] باوجوداين در قرآن كريم دو حالت وجود دارد كه معلوم مى‌شود هردوى آنها براساس مسئوليت فردى است، كه از سويى راجع به برخى از گنهكاران گفته‌اند: «وَ لَيَحْمِلُنَّ أَثْقالَهُمْ وَ أَثْقالًا مَعَ أَثْقالِهِمْ»[٤] و از سوى ديگر گفته‌اند: اولاد مؤمنان چنان با يكديگر رفتار خواهند كرد كه نياكانشان رفتار مى‌كردند، به شرط آن‌كه مؤمن باشند، و اين است قول خداى تعالى كه مى‌فرمايد: «وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ اتَّبَعَتْهُمْ ذُرِّيَّتُهُمْ بِإِيمانٍ‌

[١] - طه( ٢٠) آيه ١٢٢: پس از اين ماجرا پروردگارش او را برگزيد و توبه‌اش را پذيرا شد و هدايتش كرد.

[٢] - تين( ٩٥) آيه‌هاى ٤- ٦: مسلّما ما انسان را در بهترين صورت و نظام آفريديم، سپس او را به پايين‌ترين مرحله بازگردانيديم، مگر كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح انجام داده‌اند كه براى آنها پاداشى تمام‌نشدنى است.

[٣] - تين( ٩٥) آيه ٤- ٦: يوسف( ١٢) آيه ٧٩: و گفت: پناه بر خدا!( چگونه ممكن است) ما كسى را جز آن‌كس كه متاع خود را نزد او يافته‌ايم، بگيريم، اگر چنين كنيم مسلما ما ظالم خواهيم بود.

[٤] - عنكبوت( ٢٩) آيه ١٣: آنها بارهاى سنگين گناهانشان را بر دوش مى‌كشند، و بارهاى ديگرى را نيز به اضافه بارهاى سنگين خودشان!