پيشرفت اشتراك دارند.[١] و ديديم چگونه عقل به وسيله ايمان كمال مى‌يابد،[٢] و چگونه ايمان بر عقل متّكى است،[٣] و چگونه يك فرد از حسن جريان زندگى اخلاق عمومى پاسدارى مى‌كند،[٤] هرچند كه مكلّف به مسئوليّت خصوصى فردى است. و چگونه جامعه از سوى ديگر به خاطر برترى خود و به خاطر حقّ مقدّسى كه نسبت به اعضا و افراد خود دارد، احساس برترى مى‌نمايد[٥] (بدون اين‌كه با اين وجود، از آنها فداكارى‌هاى بى‌فايده و يا بى‌حساب بطلبد»،[٦] وانگهى؛ در همان حال وظيفه ناگوارى را اشعار مى‌دارد كه بر عهده اجتماع است كه براى محرومان مقدار مناسبى از رفاه را ضمانت كند،[٧] و هر نوع سنگينى طاقت‌فرسا را از ايشان دور سازد.[٨]

تمام اين سخت‌گيرى‌ها، و اين جزر و مدها پيرامون يك اصل مى‌چرخد كه در دل نظام اتّفاق مى‌افتد و ممكن است در انديشه «تقوا» خلاصه شود: كه خود مفهومى است با نقش مركّب؛ چون هم عميق‌ترين احترام را براى «مثل اعلا» دارد و هم در جست‌وجوى برترين شرايطى است كه طبيعت را به قدر امكان فراهم مى‌آورد.

و فايده چنين بررسى آن است كه ما را با تمام ژرفاى مسئله‌اى آشنا مى‌كند كه همه ما به انجام آن دعوت شده‌ايم، وانگهى به ما مى‌نمايد كه چگونه اين انجام وظيفه به پايه محكمى استوار است.

ولى تمام اين‌ها جز نياز عقلانى را اشباع نمى‌سازد و چيزى جز جنبه ثانوى از مسئله اخلاقى به‌شمار نمى‌آيد، بنابراين از جمله كارهاى ممكن آن است كه «شخص داراى فضيلتى باشد، بدون اين‌كه تعريف آن فضيلت را بداند.» پس در اين صورت ما نيازمنديم تا بدانيم كه فضيلت بسى بالاتر از نياز ما به تعريف آن است.

چه بايد بكنيم؟ ... اين بزرگ‌ترين پرسش‌ها و دشوارترين آنهاست؛ زيراكه غذاى روزانه براى روح انسانى است. و البتّه اين عمل ما ناقص است با نقصى آشكار، اگرچه در قرآن از اساس نظرى و از اصول عامه اخلاق پرده برداشته است، از مشاهده آثار بزرگ و شگفت‌انگيز اخلاق تطبيقى رو برتافته است كه قرآن كريم آن را به ما پيشنهاد داده است.

به اين ترتيب بيان اخلاق عملى اين است.

[١] - ر ك: قسمت دوم از فصل دوم در تعيين شرايط مسئوليّت اخلاقى و دينى، ص ٢١٠.

[٢] ( ٢ تا ٨)- ر ك: فصل دوم.

[٣] ( ٢ تا ٨)- ر ك: فصل دوم.

[٤] ( ٢ تا ٨)- ر ك: فصل دوم.

[٥] ( ٢ تا ٨)- ر ك: فصل دوم.

[٦] ( ٢ تا ٨)- ر ك: فصل دوم.

[٧] ( ٢ تا ٨)- ر ك: فصل دوم.

[٨] ( ٢ تا ٨)- ر ك: فصل دوم.