باوجود اين‌كه انسان از طرفى، درحالى به دنيا آمده است كه از تمام معارف عقلى و حسّى محروم بوده است، و از سويى خداوند انسان را از ملكاتى برخوردار كرده است كه مى‌تواند به انسان آن‌چه را كه از اين معارف آرزو دارد، بدهد: وَ اللَّهُ أَخْرَجَكُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِكُمْ لا تَعْلَمُونَ شَيْئاً وَ جَعَلَ لَكُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ»[١]

و چون خداوند نفس انسانى را آفريد و او را آراسته گردانيد، دو انديشه خير و شر را در او به وديعت نهاد: «وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها»[٢]

بنابراين؛ اين مجموع وسايلى است كه هر نفس از نفوس آدمى در آنها تصرّف مى‌كند و به لطف آن، اين توانايى را دارد كه تصوّر مباشرت مثل اعلى را نمايد كه به جانب او مى‌شتابد و ميل و رغبت در رسيدن به آن را احساس نمايد و به تحقّق بخشيدن ذات آن ملتزم گردد.

از سوى ديگر، از صدق اين سخن نمى‌كاهد كه نفس انسانى على‌رغم وجود استعدادش با تمام اين تجهيزات، همواره قابليّت براى ترقّى و تنزّل و درخشش و پژمردگى در تحت تأثير اراده مخصوص خود را دارد: «قَدْ أَفْلَحَ مَنْ زَكَّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها»[٣]

از اين‌رو، ضرورت اخلاقى ايجاب مى‌كند كه انسان عمل كند و مسئوليّت آن را تحمّل نمايد:

«وَ قُلِ اعْمَلُوا فَسَيَرَى اللَّهُ عَمَلَكُمْ وَ رَسُولُهُ وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ سَتُرَدُّونَ إِلى‌ عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ»[٤]

[١] - نحل( ١٦) آيه ٧٨: و خداوند شما را از شكم مادرانتان بيرون فرستاد، درحالى‌كه هيچ نمى‌دانستيد و گوش و چشم و عقل در اختيار شما گذاشت.

[٢] - شمس( ٩١) آيه‌هاى ٧، ٨: و قسم به جان آدمى و آن‌كس كه آن را( آفريده) و منظّم ساخته، سپس فجور و تقوا( شرّ و خيرش) را به او الهام كرده است.

[٣] - شمس( ٩١) آيه‌هاى ٩، ١٠: كه هركس نفس خود را پاك و تزكيه كرده است، رستگار شده و آن‌كس كه نفس خويش را با معصيت و گناه آلوده ساخته، نوميد و محروم گشته است.

[٤] - توبه( ٩) آيه ١٠٥: و بگو: اعمال و وظايف خود را انجام دهيد، و بدانيد هم خدا و هم رسولش اعمال شما را خواهند ديد، و به زودى به سوى كسى كه از پنهان و آشكار آگاه است، برمى‌گرديد و شما را به آن‌چه عمل كرده‌ايد، خبر مى‌دهد.