اصلاح كنيم؟ در اين‌جا معناى ديگرى براى كلمه خودنمايى مى‌كند؛ واژه (اصلح) هرگز به معناى (اعاد) نخواهد بود، بلكه به جاى اعاده كردن، عوض كردن و تغيير ذات خواهد بود.

بنابراين دست‌كم ممكن است آثار آن عمل را با انجام اعمالى كه طبيعت متفاوت و مخالفى را دارد، محو و نابود سازيم، اين قرآن كريم است كه به ما مى‌آموزد: «الْحَسَناتِ يُذْهِبْنَ السَّيِّئاتِ.»[١] و كسانى كه حسنات‌شان، سيّئات را مى‌زدايد، همان‌هايى هستند كه خداوند درباره آنان فرموده است: «خَلَطُوا عَمَلًا صالِحاً وَ آخَرَ سَيِّئاً عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ خُذْ مِنْ أَمْوالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَ تُزَكِّيهِمْ بِها.»[٢]

باوجوداين، سنّت در اين‌جا دو نوع از خطا را مشخص كرده است كه بايد آن را از بين برد؛ خطايى كه باعث ناديده گرفتن و پايمال كردن وظيفه شخصى مى‌گردد و بر آن نام «حقّ اللّه» اطلاق مى‌شود، و همان است كه شخص گناهكار نسبت به آفريدگار را، متوجّه به شهوات نفسانى مى‌گرداند و هم‌چنين خطاهايى كه به حقّ غير صدمه مى‌زند؛ به حقّ بندگان خدا، «حقّ النّاس» مى‌گويند. و در حقيقت حقّ اللّه در تمام وظايف لازم ما وجود دارد، يا در حالت خالص و يا با حق ديگرى از حقّ النّاس مخلوط است. بنابراين؛ تمام شكل‌هاى توبه به‌طورى كه رسول خدا ٦ و سلّم به ما آموخته و تاكنون بدان‌ها اشاره شده است، نمى‌تواند باعث از بين رفتن و محو گناهان كبيره ما بشود، مگر از آن جهت كه باعث بى‌حرمتى به شرع مقدّس است، بنابراين اگر علاوه بر آن، جريمه‌اى درپى داشته باشد، زيانى است كه به برادران دينى ما مى‌رسد، پس اصلاح ما هرگز به سامان نمى‌رسد، مگر با وارد كردن عنصر جديد.

به راستى ما به كار بدى كه مرتكب شده‌ايم و از خداوند درخواست مى‌كنيم تا ما را بيامرزد و تصميم داريم كه دوباره انجام ندهيم، و تمام توانمان را با انجام كارهاى نيك، در رودررويى در مقابل با كار بد صرف كنيم، تمام اين‌ها زيبا و مورد امر و محبوب خداست، ولى انسان همواره ناتوان از انجام توبه كامل است، زيرا لازم است كه ما به صراحت و به‌طور مشخّص از كسانى كه به‌

[١] - هود( ١١) آيه ١١٤: حسنات( و نيكى‌ها) سيئات( بدى‌ها) را از ميان مى‌برد.

[٢] - توبه( ٩) آيه ١٠٢ و ١٠٣: و اعمال صالح و ناصالح را به هم آميختند، اميد مى‌رود كه خداوند توبه آنها را بپذيرد، زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است. از اموال آنها صدقه، يعنى زكات بگير، تو با اين كار آنها را پاك مى‌كنى و بدان وسيله آنها را رشد و نموّ مى‌دهى.