اين قسمت‌هايى كه از جهت نگرش مسئوليّت و مجازات تقديم داشتيم، بايد در اين‌جا دوباره آن‌ها را از جهت نگرش تصديق بر انجام عمل بازنگرى كنيم. بنابراين؛ از زاويه اخير، به نظر مى‌رسد، آن‌چه از نتايجى را كه ما رسيديم، در موارد مختلفى در معرض رد و نقض و يا اعتراض و هجوم قرار دارد، از آن‌جا كه شرع اسلام اظهار مى‌دارد كه به هر مقدار از نتيجه‌اى كه به دست آمده، قانع است، حتّى اگر نتيجه‌اى برخلاف نيّت ما و يا ناخودآگاه، عايد ما شده باشد.

ممكن است اين را به جلوگيرى وام مشخّصى از طرف شخص ثالثى تشبيه كرد، بدون اين كه طرف مقابل به بدهكار اخطار كرده باشد و يا درخواست كرده باشد كه مالش را به او بازپس دهد.

و حتّى اگر طلبكار به تصرّفات قهرى متوسّل شده باشد و جريان به حدّى رسيده كه حقّ خود را از بدهكار به زور بگيرد و هرگز چيزى از مطالباتش را به او برگشت نداده باشند.

و ممكن است كه اداى امانت و مساعدت و هميارى صاحبان سهام در همان شرايط به‌طور كامل انجام يابد. حتّى در حالتى كه توانگران از پرداخت زكات يك دهم مال خود، خوددارى كنند، در چنين حالتى حكومت مى‌تواند، بلكه بر او لازم و واجب است كه در چنين شرايطى انواع و اقسام فشار را بر ثروتمندان وارد كند، تا اين‌كه بدين وسيله حقّ مستمندان را تأمين نمايد. و بى‌ترديد، ما از جريان جنگ كوبنده و دشوارى كه خليفه اوّل- ابو بكر- دراين‌باره وارد آن معركه شد، اطّلاع داريم. «١»

__________________________________________________

(١)- اين يكى از علل و اسباب جنگ ردّه بود، كه ابو بكر همان وقت گفت: «به خدا سوگند كه من با كسانى كه بين نماز و زكات تفاوت قائل شوند، خواهم جنگيد، زيراكه زكات حقّ مال است، به خدا سوگند اگر آنها به خاطر شدّت و تنگى معيشت به من زكات نمى‌پردازند، درحالى‌كه به رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مى‌پرداختند، به خاطر اين پرداخت نكردنشان با آن‌ها خواهم جنگيد.». بخارى- باب وجوب زكات (مترجم عربى). ر ك: صحيح بخارى: ٢/ ٥٠٧، حديث ١٣٣٥ و ١٣٨٨ و ٦/ ٢٥٣٨، حديث ٦٥٢٦ و ٦٨٥٥؛ صحيح مسلم: ١/ ٥١، حديث ٢٠؛ صحيح ابن حبّان: ١/ ٤٤٩، حديث ٢١٦؛ المستدرك على الصّحيحين: ١/ ٥٤٤، حديث ١٤٢٧؛ سنن ترمذى: ٥/ ٣، حديث ٢٦٠٧؛ مجمع الزّوائد: ٦/ ٢٢٥.

اگر منظور مترجم (از فرانسه به عربى) از جنگ رده، جنگ با مسيلمه كذّاب، سجاح، اسود عنسى و پيروان ايشان باشد، درست است، ولى اگر معنايى را فراگيرتر از آن منظور داشته، به‌گونه‌اى كه داستان مالك بن نويره را نيز شامل مى‌شود، بايد توجّه-