و به زودى خواهيم ديد كه چگونه موضع قرآن به آن سمت و سويى توجّه دارد كه هروقت موضوع آن مسئوليّت نسبت به مردم باشد، دگرگونى محسوسى پيدا مى‌كند. معناى اين حرف آن نيست كه هر انسانى مى‌تواند نسبت به هرچيزى مسئول باشد، ولى رابطه‌اى كه بين واقعيّت زير سلطه حكم و فرد مسئول قرار دارد، همين دقّت در تشخيص فورى است، بنابراين اين مجموعه به اقتضاى شرايطى كه دارد، غيرقابل بازگشت خواهد بود.

با همه اين‌ها لازم است كه ما در يك زمينه قانونى بين مسئوليّت اصلاحى (معروف به مسئوليّت مدنى)، مسئوليّت جزائى (يا كيفرى) فرق بگذاريم، و اين نوع آخر- مسئوليّت جزائى- با مسئوليّت اخلاقى در تعريف و محدود بودن آن به انسان بالغ سالم در وقتى كه عملى را از روى قصد و نيّت انجام مى‌دهد، ارتباط دارد.

پول فوكونيه‌[ tennocuaF luaP ]در بحث‌هاى اجتماعى خود راجع به مسئوليّت مى‌خواهد بيان كند كه اين تعريف دقيقى كه ما در اجتماعات اروپائى معاصر مى‌يابيم، از جنبه تاريخى داراى اصل و مبدأ نزديكى است.

مؤلف، نخست شرايطى را مورد بحث قرار داده است كه ممكن است فرد در آن شرايط مفروض، مسئول باشد، و آن‌گاه به وسيله رويدادهايى (كه نه‌تنها برگرفته از قبايل ابتدايى، بلكه از اجتماعاتى كه بيشترين پيشرفت انتظاماتى را داشته‌اند و حتّى جوامع نزديك به عصر حاضر) اثبات كرده است كه كودكان و كم‌خردان، حتّى حيوانات و اشياء غالبا براساس مسئوليّت كيفرى باهم در تعامل و برخورد دارند و با اين صفت مسئوليّت، جزا و پاداش داده مى‌شوند.

و كتاب‌هاى مؤلّف گوياى اين مطلب هستند: «مسئوليّت كيفرى جانداران، يك مسئوليّت ظاهرى ابتدائى نيست كه در برابر تمدّن و جامعه متمدّن از بين برود، بلكه تقريبا عكس مطلب درست است، درحالى‌كه ما اين مسئوليّت را در هر سه جامعه‌اى كه تمدّن ما از آنها برخاسته است، مى‌بينيم، يعنى اجتماع بنى اسرائيل، يونان و روم»[١]، و از اين‌رو، طبق اوامر تورات مى‌بينيم كه گاو قاتل سنگسار مى‌شود و گوشتش را نمى‌خورند و اين قانون كاملا اجرا مى‌شود،

[١] - ر ك:

. ٥٩. p, eigoloicos ed edutE,? etilibasnopseR aL, tennocuaF