جز اين‌كه اگر مسئوليّت اخلاقى فراگير باشد، با اين حال بدون شرايط نخواهد بود، بنابراين بايد ديد شرايط آن چيست؟ قرآن كريم اين شرايط را به تفصيل بيان مى‌كند كه ما بخش آينده را بدان‌ها اختصاص داده‌ايم:

٢- شرايط مسئوليّت اخلاقى و دينى:

الف- طبيعت شخصى مسئوليت‌

نخستين چيزى كه بايد خاطرنشان گردد، اين است كه مسئوليّت اخلاقى و دينى شخصى محض است. اگر ما تمام نصوص قرآنى را كه اين اصل سياسى را مطرح مى‌كنند، يادآور شويم، سخن به درازا خواهد كشيد، از اين‌رو به نقل برخى از آنها بسنده مى‌كنيم و آنها نصوصى هستند كه در الفاظى كاملا واضح، اين حقيقت را بيان مى‌كند، از جمله:

«لَها ما كَسَبَتْ وَ عَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ»[١]،

و «وَ مَنْ يَكْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما يَكْسِبُهُ عَلى‌ نَفْسِهِ»،[٢]

و «مَنِ اهْتَدى‌ فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها وَ لا تَزِرُ وازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرى‌»[٣]

و «لا يَجْزِي والِدٌ عَنْ وَلَدِهِ وَ لا مَوْلُودٌ هُوَ جازٍ عَنْ والِدِهِ شَيْئاً»[٤]

و «الْيَوْمَ تُجْزى‌ كُلُّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ لا ظُلْمَ الْيَوْمَ»[٥]

و «وَ لِكُلٍّ دَرَجاتٌ مِمَّا عَمِلُوا»[٦]

[١] - بقره( ٢) آيه ٢٨٦: هر كار( نيكى) انجام دهد براى خود انجام داده و هر كار( بدى) كند به زيان خود كرده است.

[٢] - نساء( ٤) آيه ١١١: هر گناهى كه انسان مرتكب مى‌شود، نهايتا و در نتيجه به خود ضرر زده و به زيان خود گام برداشته است.

[٣] - اسراء( ١٧) آيه ١٥: هركسى هدايت شود، براى خود هدايت يافته و آن‌كس كه گمراه گردد، به زيان خود گمراه شده، هيچ‌كس بار گناه ديگرى را به دوش نمى‌كشد.

[٤] - لقمان( ٣١) آيه ٣٣: نه پدر كيفر( اعمال) فرزندش را تحمّل مى‌كند، و نه فرزند چيزى از كيفر( اعمال) پدرش را.

[٥] - غافر( ٤٠) آيه ١٧: امروز هركسى در برابر كارى كه انجام داده جزا داده مى‌شود، امروز هيچ ظلم و ستمى( بر هيچ‌كس) نخواهد بود.

[٦] - احقاف( ٤٦) آيه ١٩: و براى هركدام از آنها درجاتى است برطبق اعمالى كه انجام داده‌اند.