قرار دارد تا آن قدّيسى كه به سهولت و آسانى با فضيلت سروكار دارد و بدون كوشش زيادى همراه با فضيلت است! براستى كه افتادن در چنين تناقضى، پرده از روى عقيده خطاى كسانى بر مى‌دارد كه معتقدند زندگى اخلاقى بايد جنگ و نبردى باشد كه هيچ‌گونه نرمش و مدارا در آن وجود نداشته باشد. به دليل تعارض نهفته در انسان؛ انسانى كه برخى او را طبعا شرور دانسته و ناتوان از اين‌كه خود را از دست اين طبيعت شرور نجات دهد، (و به نظر اين‌ها) قداست، يك تفكّر وهمى است و هيچ جايى در روى زمين ندارد!

البتّه، موضع قرآن كريم نسبت به اين مسئله و با اين موضع سرسخت ناهنجار كاملا متفاوت است و افق نگرش بسيار گسترده‌اى را با بيشترين خوش‌بينى و اميد به آينده دارد. همواره، شمارى از بندگان خدا وجود دارند كه خداوند آنان را براى كار خير برگزيده است، و برخى از ايشان هميشه و با گذشت زمان، برقرار خواهند بود. اين گروه بندگان برگزيده، آنچه را خداوند از سجاياى فطرى در آنها به وديعت نهاده، جبلّى آنها شده است؛ علاوه بر معرفت حقيقى و سروكارى كه با فضيلت دارند.

و آنان همواره با اخلاص و از روى ميل باطنى به سوى كار خير مى‌شتابند. و اين سخن نارواست كه بگوييم اينان هيچ كوششى را مبذول نمى‌دارند تا مستحق اجر و پاداش باشند؛ بلكه آن كوششى را كه اينان مبذول مى‌دارند، به جاى اين‌كه به سمت و سوى پيروزى بر شر جهت‌گيرى كند، به ساختار اخلاقى توجّه مى‌كند؛ يعنى رو به سوى افزايش مصالح جديد براى ساختن كاخ فضيلت مى‌آورد.

البتّه، ما انكار نمى‌كنيم كه اين صفت برگزيده ممتاز اندك است؛ جز اين‌كه هركسى مقدارى از اين شهامت و هوشمندى را دارد، هرچند در شكل متفاوت است. و انسان اين سجاياى پاكيزه را در وجود خويش نمى‌آفريند، بلكه با استعداد آغازينى كه دارد، آنها را از دست آفريدگار مى‌گيرد و همواره با مبارزه و تلاش، آنها را رشد مى‌دهد يا به دليل مقاومت نيروى شر و يا به منظور درهم شكستن جمود مادّه و ركود زندگى معمولى. و اين نوع آخر از مبارزه، كار شخصيّت‌هاى بزرگ اخلاقى است كه تلاش آنان در ذات خود به دنبال ميل قلبى، بهره زيادى را نصيب ايشان مى‌كند و در حقيقت مبارزه با ايستايى در يك اندازه معيّن و صعود بيشتر به وسيله عمل اخلاقى است.

هم‌چنين، مى‌بينيم كه هماهنگى بين كوشش و تلاش و انگيزش باطنى امكان‌پذير است، و نيز