آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٤٠٢ - الف - انگيزههاى درونى

- سنگدلى و قساوت قلب: «ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُكُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِكَ فَهِيَ كَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً.»[١].

- خودپسندى بى‌حساب: «إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ ما هُمْ بِبالِغِيهِ.»[٢].

- اهمّيّت بى‌جا و حرص زياد به هرچيزى: «أَ لَمْ تَرَ أَنَّهُمْ فِي كُلِّ وادٍ يَهِيمُونَ.»[٣].

- رفتارهاى برخلاف گفتار: «وَ أَنَّهُمْ يَقُولُونَ ما لا يَفْعَلُونَ.»[٤].

- علاقه و وابستگى به زمين: «وَ لَوْ شِئْنا لَرَفَعْناهُ بِها وَ لكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ.»[٥].

- و دورى از خدا: «وَ يَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ.»[٦].

بنابراين، كدام نتيجه طبيعى را از اين انبوه كاستى‌ها به دست مى‌آوريم، بيشتر از آن‌كه با قرآن كريم هم‌سخن شويم و بگوييم كه اين‌ها هيچ نتيجه‌اى ندارد، جز تيره كردن روح و روان و زيان خسران آن و بس: «وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسَّاها.»[٧]، و تنها بيمارى و نزارى قلب نيست: «فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ بِما كانُوا يَكْذِبُونَ.»[٨]، بلكه هلاكت روح و روان است: «إِنَّكَ لا تُسْمِعُ الْمَوْتى‌ وَ لا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ.»*[٩].

[١] - بقره( ٢) آيه ٧٤، انعام/ ٤٣، حج/ ٥٣، حديد/ ١٦(- ٢ الف و ٢ ب): بعد از اين ماجراها و ديدن اين‌گونه آيات و معجزات و عدم تسليم در برابر آن‌ها دل‌هاى شما سخت شد، هم‌چون سنگ يا سخت‌تر!

[٢] - غافر( ٤٠) آيه ٥٦، فرقان/ ٢١(- ٢ الف): كسانى كه بدون منطق و دليلى كه از سوى خدا براى آن‌ها آمده باشد، در آيات الهى مجادله مى‌كنند. در سينه‌هايشان جز تكبّر نيست، آن‌ها هرگز به منظور خود نخواهند رسيد.

[٣] - شعراء( ٢٦) آيه ٢٢٥(- يك الف): آيا نديدى كه آن‌ها در هر وادى سرگردانند؟

[٤] - شعراء( ٢٦) آيه ٢٢٦(- يك الف): و( آيا نمى‌بينى كه) سخنانى مى‌گويند كه عمل نمى‌كنند.

[٥] - اعراف( ٧) آيه ١٧٦(- يك الف): و اگر مى‌خواستيم( مى‌توانستيم او را در همان مسير حق به اجبار نگه داريم)، و به وسيله آن آيات و علوم مقام والا بدهيم، ولى او به پستى گراييد( و از هواى نفس پيروى كرد).

[٦] - مائده( ٥) آيه ٩١(- يك ب): و شما را از ياد خدا بازدارد.

[٧] - شمس( ٩١) آيه ١٠، مطفّفين/ ١٤(- ٢ الف): و آن‌كس كه نفس خويش را با معصيت و گناه آلوده ساخته، نوميد و محروم گشته است.

[٨] - بقره( ٢) آيه ١٠، مائده/ ٥٢، توبه/ ١٢٥، حج/ ٥٣، نور/ ٥٠، محمد/ ٢٠(- ٦ ب): در دل‌هاى آن‌ها بيمارى خاصّى است. خداوند هم بر بيمارى آن‌ها مى‌افزايد، براى آن‌ها عذاب دردناكى است، به خاطر دروغهايى كه مى‌گفتند.

[٩] - نمل( ٢٧) آيه ٨٠، انعام/ ١٢٢، روم/ ٥٢، فاطر/ ٢٢(- ٤ الف): چرا كه تو نمى‌توانى سخنان خودت را به گوش مردگان برسانى!-- حتى( كسانى كه زنده‌اند، امّا) گوش‌هاى آن‌ها كر است، نمى‌توانى سخن خود را به آن‌ها برسانى،( مخصوصا) به هنگامى كه پشت كنند و از تو دور شوند.