جز اين‌كه مفهوم تلاش، به وسيله «عمل» به صورت كلّى تعريف نمى‌شود، بلكه به «عمل مؤثّر فعّال» محدود مى‌شود كه موضوع آن «مقاومت نيرو و يا مغلوبيّت مقاومت» است.[١] و اين تعريفى است كه در ابتدا با معناى مادّى تلاش و كوشش موافقت دارد، ولى با معناى اخلاقى آن نيز بايد توافق داشته باشد. و همسانى بين دو صحنه (مادّى و اخلاقى) واضح و روشن است.

بنابراين؛ روى زمينه ابداع فرد نيكوكار، غالبا انديشه مربوط به يك موضوع و در نفس انسانى با دو مرحله دشوار روبه‌رو است كه بايد هردو را طى كند: خمود مادّى كه بايد دگرگون كند و نقصان همّت در اراده فاعلى.

و موقع لزوم خوددارى از شر نيز جريان از همين قرار است، در مواجهه با قوايى كه ما را بدان وامى‌دارند. پس در تمام اين حالات تنها كافى نيست كه ما «عمل» كنيم، بلكه لازم است «با تمام قوا و پافشارى بكوشيم.»

البتّه وجود جسمى و مادّى ما در برابر تمام انواع بديها و شرورى كه با آنها برخورد دارد، در طول زندگى تا هنگام مرگ همواره با آنها در كشاكش است،[٢] و قرآن همواره، از اين شرط لازم براى طبيعت انسانيّت، به ما تذكّر مى‌دهد، در مثل اين آيه: «يا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى‌ رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ»[٣]

ولى بالاتر از اين كوشش طبيعى كه غريزه آن را بر انسان الزام مى‌كند، كوشش ديگرى وجود دارد كه مقتضاى عقل و خرد است و لازم است كه جهت خدمت «مثل اعلى» به خدمت گرفته شود.

اين نوع از تلاش است كه ما در اخلاق اسلامى تصميم داريم تا درآن‌باره بحث و بررسى كنيم.

نخستين چيزى كه درآن‌باره مى‌گوييم: اين است كه درخواست به كار بستن توان اخلاقى در قرآن فراوان آمده است، به اين ترتيب در هر موضعى از قرآن بر دعوت به سوى اين جهاد ثابت مداوم، گوش جان مى‌سپاريم، چه به خاطر انجام كار خير و مقاومت در برابر هواى نفس، يا صبر و تحمّل در برابر بدى‌ها و فروخوردن خشم، و يا براى انجام وظايف شرعى‌مان.

[١] - ر ك:troffe :?elcitra erttiL eriannoitciD

[٢] - بخوانيد،reitbas :troffe'L ed eihposolihp aL

[٣] - انشقاق( ٨٤) آيه ٦: اى انسان تو با تلاش و رنج به سوى پروردگارت مى‌روى و او را ملاقات خواهى كرد.