آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٧٣٢ - ٣ - تلاش و مدارا

معرض تعديل موردنظر قرار مى‌گيرد، يك استثناست، نه يك قانون، و آن از دو جهت استثناست: استثنايى بين همه وظايف، زيراكه اساسا به واجبات دينى مربوط مى‌شود و هيچ ارتباطى به وظايف انسانى (محض) ندارد.

بنابراين؛ وظيفه امانتدارى هزار شكل ندارد و هم‌چنين وفاى به عهد و وظيفه احترام به زندگى فرد بى‌گناه و احترام به مالكيّت و شرف افراد (صورت‌هاى مختلفى ندارد) ...

و اين استثنايى مى‌باشد در تطبيق با قانون كه جز افراد ناتوان و بازداشت شده، معاف نيستند.

وانگهى؛ بعدها يادآور مى‌شويم كه حتّى در اين محدوده مقيّد به تكليف دينى، اين حالات هيچ ارتباطى به ايمان قلبى ندارد، و جز در جنبه مادّى مشخّص از تكليف با وجود محافظت كامل بر عنصر ذاتى، هيچ تأثيرى ندارد.

مهم‌ترين مشقّت‌ها باعث نمى‌شود كه مؤمن از اداى نماز معاف گردد، و به هيچ فردى كه تاريخ حج را فراموش كرده باشد، هيچ بخششى نشده است. بنابراين؛ تعديل حتّى در اين محدوده نه به معناى باطل كردن و نه به معناى ساقط كردن تكليف است.

و از درستى اين سخن نمى‌توان چشم پوشيد كه قرآن و سنّت جز در اين موارد تعديل كه نصوص ثبت كرده است و مواردى كه ما حق نداريم آنها را تعميم دهيم، قرآن و سنّت، روش كلّى را مقرّر كرده‌اند كه عبارت از ضرورت قانونى است و در اين آيه آمده است: «إِلَّا مَا اضْطُرِرْتُمْ»[١]، و در تصوّر آنها اين ضرورت در جهت گشايش و انسانى است، چنان‌كه ما كوشش سرسختانه و زيان بخش فراوانى در زندگى معمولى و به‌خصوص در زمينه دينى داريم.

و در اين‌جا نصوص بسيارى داريم كه پافشارى روى اين طبع رحيمانه را در شرع قرآنى دارند.

آيا لازم است كه ما در اين اصرار شرع اسلام يك نوع تشويق به حدّ اعتدال در تلاش را ببينيم؟

به راستى كه جدّا مفيد است كه ما روى اين نعمت دقّت كنيم كه قرآن از آن به موضوع‌

[١] - انعام( ٦) آيه ١١٩: مگر در صورتى كه ناچار شويد.