واقعيّت مطلب آن است كه رخصت اسلامى تا آن‌جا پيش نمى‌رود كه بگويد: «به‌تبع اقتضاى مورد هر كارى را بكنيد»! و نيز نمى‌گويد: «براى شما جايز و يا مباح است كه چنين كنيد.»، بلكه اگر ما از نزديك آن را مورد دقّت و بررسى قرار دهيم، مى‌بينيم كه ضرورت باعث لغو تكليف نمى‌شود، بلكه تنها اثر مخالفت را از بين مى‌برد و بس، و هروقت اين مخالفت صورت بگيرد، خداوند از آن عفو و اغماض مى‌فرمايد: «وَ مَنْ يُكْرِهْهُنَّ فَإِنَّ اللَّهَ مِنْ بَعْدِ إِكْراهِهِنَّ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[١]، «فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ»[٢].

ولى آن‌چه قابل ملاحظه است، اين است كه همين روش قرآنى درحالى‌كه اجازه تلاش را در حدّ نازلى مى‌دهد، درعين‌حال شجاعت ما را برمى‌انگيزد تا جهت چيره شدن بر ضعف و سستى مقاومت كنيم؛ ما را پند مى‌دهد كه رنج‌هاى ناشى از اين مقاومت را تحمّل نماييم و اين كه در شجاعت به نمونه‌ترين عمل تمسّك جوييم:

«وَ أَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ»[٣]، «وَ أَنْ تَصُومُوا خَيْرٌ لَكُمْ»[٤].

اين توجيه به سمت جايگاه كوشش، در حقيقت يك ضرورت است و قرآن در هر مناسبت تكرار آن را از خاطر نمى‌برد: «فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ»[٥]، «وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ»[٦]

بنابراين؛ قرآن كريم به‌طور كلّى از ميان دو مرحله خير اخلاقى مختار مى‌سازد تا بهترين و شريف‌ترين آنها را برگزينيم.

[١] - نور( ٢٤) آيه ٣٣: و هركس آنها را بر آن كار اكراه كند( سپس پشيمان گردد)، خداوند بعد از اكراه آنها آمرزنده و مهربان است.

[٢] - مائده( ٥) آيه ٣: كسانى كه به هنگام گرسنگى ناگزير از خوردن گوشت‌هاى حرام شوند، درحالى‌كه تمايل به گناه ندارند، خوردن آنها بر ايشان حلال است، زيرا خداوند آمرزنده و مهربان است.

[٣] - نساء( ٤) آيه ٢٥: خوددارى كردن از ازدواج با كنيزان( تا آن‌جا كه بتوانيد آلوده به گناه نشويد)، به سود شماست.

[٤] - بقره( ٢) آيه ١٨٤: روزه گرفتن براى شما بهتر است.

[٥] - احقاف( ٤٦) آيه ٣٥: پس صبر كن، همان‌گونه كه پيامبران اولو العزم صبر و شكيبايى كردند.

[٦] - شورى( ٤٢) آيه ٤٣ و آل عمران آيه ١٨٦: امّا كسانى كه شكيبايى كنند، و طرف را مورد عفو قرار دهند، اين از كارهاى پرارزش است.