آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٧١ - ١ - وضع قبلى اين مشكل

مى‌كنند، برخاسته از روح مذهبى است كه فراهم‌آورندگان آنها به آن مذهب انتساب دارند- به فرض اين‌كه نشأت گرفته از نظرات شخصى آنها نباشد!- چون قرآن كريم درباره اخلاق جز به صورت كامل، با شاهد و يا برهان عقلى و يا با زمينه قبلى كه داده است، سخنى نمى‌گويد.

و امّا در زمينه اخلاق عملى، چنان‌كه مى‌دانيم، به راستى كه غزالى در كتاب «جواهر القرآن»[١] خواسته است تا جوهر و حقيقت قرآن را بگشايد و آن را به دو عنصر اساسى بازگرداند كه يكى از آنها به شناخت مربوط مى‌شود و ديگرى به رفتار و سلوك و در نهايت، از نوع اوّل به ٧٦٣ آيه و هم چنين از نوع دوم به ٧٤١ آيه منحصر دانسته است.[٢]

متأسّفانه اين نحو انحصار و دسته‌بندى كه در راه فراهم آوردن موادّ اوليّه ساختن يك بنا به عنوان گام اوّل شمرده مى‌شود، نمى‌تواند نيازهاى ضرورى موردنظر را براى بالا بردن ساختمان به دنبال داشته باشد.

باوجوداين، بايد اعتراف كنيم كه گزينش مواد در مقام عمل، به‌طور كلّى سرچشمه‌اى است كه قاعده از آن جوشيده و نشأت گرفته است؛ و به راستى كه آيات برگزيده در بخش اخلاق عملى، در بيشتر موارد با موضوع تحقيق ما همسويى دارد.

امّا نسبت به آنچه قاضى ابو بكر جصّاص حنفى (متوفّى ٣٧٠ ه)[٣] در كتاب «احكام القرآن» چاپ استانبول، (١٣٣٨ ه) آورده، جريان بر اين منوال نبوده و خلاف آن است. هم‌چنين، آن‌چه‌

[١] - كتاب جواهر القرآن، نوشته ابو حامد محمّد بن محمّد غزالى طوسى( متوفّى ٥٠٥ ه) است. چنان‌كه در كشف الظّنون:

١/ ٦١٦ و كشف الحجب و الاستار: ٤٤، آمده است.

[٢] - مجموع اين آيات بالغ بر هزار و پانصد آيه مى‌شود كه به كمتر از يك چهارم قرآن مى‌رسد، و به نظر ايشان بقيّه آيات جز در مسائل تكميلى به كار گرفته نمى‌شود و- به گفته خود ايشان- به منزله صدفى قرآنى است كه يك ماده گران‌قيمت را مى‌پوشاند! و اين كار قديمى با برخى تعديل‌هاى اندك، توسّط نويسنده ترك زبان- ژنرال محمود مختار كتير جوغلو- در كتابى با عنوان‌[« الحكمة القرآنيّة- آيات مختاره»،seisiohc stesreV [.euqinaroC ][essegaS aL )، پاريس،remhtueG ، ١٩٣٥ م.] وارد زبان فرانسه شده است و نويسنده با اين شكل كتاب غزالى را در ١٢٠٠ آيه، به جاى ١٥٠٠ آيه خلاصه كرده، پس از آن‌كه هريك از دو عنصر را كاملا با يكديگر آميخته است تا به آنجا كه عناوين سوره‌ها را- با اين‌كه قبلا مشخّص و متمايز بوده- انداخته است!

[٣] - فاضل ابو بكر احمد بن على جصّاص رازى از مردم رى، ساكن بغداد كه در همان‌جا از دنيا رفت؛ در بغداد رياست مذهبى را بر عهده داشت و از او درخواست كردند كه مقام قضا و داورى را بپذيرد، قبول نكرد. وى كتاب احكام القرآن و نيز كتابى در« اصول فقه» به زبان عربى تأليف كرده است.