شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٥٥٥ - فرق ميان دانستن چيزى به مثال و تقليد و ميان دانستن و ماهيت آن چيز

ظاهر است آثار و ميوه رحمتش‌

ليك كى داند جز او ماهيّتش؟

هيچ ماهيّاتِ اوصاف كمال‌

كس نداند جز به آثار و مثال‌

طفل ماهيّت نداند طمث را

جز كه گويى هست چون حلوا تو را

كى بود ماهيّت ذوق جماع‌

مثل ماهيّات حلوا اى مُطاع‌

ليك نسبت كرد از روى خوشى‌

با تو آن عاقل چو تو كودك‌وَشى‌

تا بداند كودك آن را از مثال‌

گر نداند ماهيت يا عينِ حال‌

پس اگر گويى بدانم دور نيست‌

ور ندانم گفت كذب و زور نيست‌

گر كسى گويد كه دانى نوح را

آن رسول حقّ و نورِ روح را

گر بگويى چون ندانم كآن قمر

هست از خورشيد و مه مشهورتر

كودكان خُرد در كُتّاب‌ها

و آن امامان جمله در محراب‌ها

نام او خوانند در قرآن صريح‌

قصّه‌اش گويند از ماضى فصيح‌

راستگو دانيش تو، از روى وصف‌

گر چه ماهيّت نشد از نوح كشف‌

ور بگويى من چه دانم نوح را

همچو اويى داند او را اى فتى‌

مور لنگم من چه دانم فيل را

پشّه‌اى كى داند اسرافيل را

اين سخن هم راست است از روى آن‌

كه به ماهيّت ندانيش اى فلان‌

عجز از ادراك ماهيّت عمو

حالت عامه بود مطلق مگو

ز آن كه ماهيّات و سِرِّ سرّ آن‌

پيش چشم كاملان باشد عيان‌

در وجود از سرّ حقّ و ذات او

دورتر از فهم و استبصار كو

چون كه آن مخفى نماند از محرمان‌

ذات و وصفى چيست كآن ماند نهان‌

عقل بحثى گويد اين دور است و گَو

بى‌ز تأويلى محالى كم شنو