شرح مثنوى

دفتر سوم

ديباچه دفتر سوم

قصه خورندگان پيل بچه از حرص و ترك نصيحت ناصح

بقيه قصه متعرضان پيل بچگان

باز گشتن به حكايت پيل

بيان آن كه خطاى محبان بهتر است از صواب بيگانگان بر محبوب

امر حق به موسى

بيان آن كه الله گفتن نيازمند عين لبيك گفتن حق است

فريفتن روستايى شهرى را و به دعوت خواندن به لابه و الحاح بسيار

قصه اهل سبا و طاغى كردن نعمت ايشان را

جمع آمدن اهل آفت هر صباحى بر در صومعه عيسى

باقى قصه اهل سبا

بقيه داستان رفتن خواجه به دعوت روستايى سوى ده

دعوت باز بطان را از آب به صحرا

قصه اهل ضروان و حيلت كردن ايشان تا بىزحمت درويشان باغها را قطاف كنند

روان شدن خواجه به سوى ده

رفتن خواجه و قومش به سوى ده

نواختن مجنون آن سگ را كه مقيم كوى ليلى بود

رسيدن خواجه و قومش به ده و ناديده و ناشناخته آوردن روستايى ايشان را

افتادن شغال در خم رنگ و رنگين شدن و دعوى طاوسى كردن ميان شغالان

چرب كردن مرد لافى لب و سبلت خود را هر بامداد به پوست دنبه و بيرون آمدن ميان حريفان كه من چنين خوردهام و چنان

آمن بودن بلعم باعور كه امتحانها كرد حضرت او را و از آنها روى سپيد آمده بود

دعوى طاوسى كردن آن شغال كه در خم صباغ افتاده بود

تشبيه فرعون و دعوى الوهيت او بد آن شغال كه دعوى طاوسى مىكرد

تفسير و لتعرفنهم فى لحن القول

قصه هاروت و ماروت و دليرى ايشان بر امتحانات حق تعالى

قصه خواب ديدن فرعون آمدن موسى را

به ميدان خواندن بنى اسرائيل براى حيله ولادت موسى

باز گشتن فرعون از ميدان به شهر شاد به تفريق بنى اسرائيل از زنانشان در شب حمل

جمع آمدن عمران به مادر موسى و حامله شدن مادر موسى

وصيت كردن عمران جفت خود را بعد از مجامعت كه مرا نديده باشى

ترسيدن فرعون از آن بانگ

پيدا شدن استاره موسى

خواندن فرعون زنان نوزاده را سوى ميدان هم جهت مكر

به وجود آمدن موسى و آمدن عوانان به خانه عمران و وحى آمدن به مادر موسى كه موسى را در آتش انداز

وحى آمدن به مادر موسى كه موسى را در آب افكن

حكايت مارگير كه اژدهاى فسرده را مرده پنداشت در ريسمانهاش پيچيد و آورد به بغداد

تهديد كردن فرعون موسى را

جواب موسى فرعون را در تهديدى كه مىكردش

پاسخ فرعون موسى را

جواب موسى فرعون را

جواب فرعون موسى را و وحى آمدن موسى را

مهلت دادن موسى

فرستادن فرعون به مداين در طلب ساحران

خواندن آن دو ساحر پدر را از گور و پرسيدن از روان پدر حقيقت موسى

جواب گفتن ساحر مرده با فرزندان خود

تشبيه كردن قرآن مجيد را به عصاى موسى و وفات مصطفى را

جمع آمدن ساحران از مداين پيش فرعون و تشريفها يافتن و دست بر سينه زدن در قهر خصم او كه اين بر ما نويس

اختلاف كردن در چگونگى و شكل پيل

توفيق ميان اين دو حديث ديگر الرضا بالكفر و حديث ديگر من لم يرض بقضائى فليطلب ربا سواى

مثل در بيان آن كه حيرت مانع بحث و فكرت است

داستان مشغول شدن عاشقى به عشق نامه خواندن و مطالعه كردن عشق نامه در حضور معشوق خويش، و معشوق آن را ناپسند داشتن كه طلب الدليل عند حضور المدلول قبيح و الاشتغال بالعلم بعد الوصول إلى المعلوم مذموم

حكايت آن شخص كه در عهد داود شب و روز دعا مىكرد كه مرا روزى حلال ده بىرنج

دويدن گاو در خانه آن دعا كننده به الحاح، قال النبي صلى الله عليه و سلم إن الله يحب الملحين فى الدعاء زيرا عين خواست از حق تعالى و الحاح، خواهنده را به است از آن چه مىخواهد آن را از او

عذر گفتن نظم كننده و مدد خواستن

بيان آن كه علم را دو پر است و گمان را يك پر است ناقص آمد ظن به پرواز ابتر است، مثال ظن و يقين در علم

مثال رنجور شدن آدمى به وهم تعظيم خلق و رغبت مشتريان به وى و حكايت معلم

عقول خلق متفاوت است در اصل فطرت و نزد معتزله متساوى است، تفاوت عقول از تحصيل علم است

در وهم افكندن كودكان اوستاد را

بيمار شدن فرعون هم به وهم از تعظيم خلقان

رنجور شدن اوستاد به وهم

در جامه خواب افتادن استاد و ناليدن او از وهم رنجورى

دوم بار در وهم افكندن كودكانه استاد را كه او را از قرآن خواندن ما درد سر افزايد

خلاص يافتن كودكان از مكتب بدين مكر

رفتن مادران كودكان به عيادت اوستاد

در بيان آن كه تن روح را چون لباسى است و اين دست آستين دست روح است و اين پاى موزه پاى روح است

حكايت آن درويش كه در كوه خلوت كرده بود و بيان حلاوت انقطاع و خلوت، و داخل شدن در اين منقبت كه أنا جليس من ذكرنى و أنيس من استأنس بي

ديدن زرگر عاقبت كار را و سخن بر وفق عاقبت گفتن با مستعير ترازو

بقيه قصه آن زاهد كوهى كه نذر كرده بود كه ميوه كوهى از درخت باز نكنم و درخت نفشانم و كسى را نگويم صريح و كنايت كه بيفشان آن خورم كه باد افكنده باشد از درخت

تشبيه بند و دام قضا، به صورت پنهان، به اثر پيدا

مضطرب شدن فقير نذر كرده به كندن امرود از درخت و گوشمال حق رسيدن بىمهلت

متهم كردن آن شيخ را با دزدان و بريدن دستش را

كرامات شيخ اقطع و زنبيل بافتن او به دو دست

سبب جرأت ساحران فرعون بر قطع دست و پا

حكايت استر پيش شتر كه من بسيار در رو مىافتم و تو نمىافتى الا به نادر

اجتماع اجزاى خر عزير

جزع ناكردن شيخى بر مرگ فرزندان خود

عذر گفتن شيخ بهر ناگريستن بر فرزندان

قصه خواندن شيخ ضرير مصحف را در رو و بينا شدن وقت قرائت

صبر كردن لقمان چون ديد كه داود حلقهها مىساخت از سؤال كردن با اين نيت كه صبر از سؤال موجب فرج باشد

بقيه حكايت نابينا و مصحف

صفت بعضى اوليا كه راضىاند به احكام و لا به نكنند كه اين حكم را بگردان

سؤال كردن بهلول آن درويش را

قصه دقوقى رحمة الله عليه و كراماتش

باز گشتن به قصه دقوقى

سر طلب كردن موسى خضر را

باز گشتن به قصه دقوقى

نمودن مثال هفت شمع سوى ساحل

شدن آن هفت شمع بر مثال يك شمع

نمودن آن شمعها در نظر هفت مرد

باز شدن آن شمعها هفت درخت

مخفى بودن آن درختان از چشم خلق

يك درخت شدن آن هفت درخت

هفت مرد شدن آن هفت درخت

پيش رفتن دقوقى رحمة الله عليه به امامت

پيش رفتن دقوقى به امامت آن قوم

اقتدا كردن قوم از پس دقوقى

بيان اشارت سلام سوى دست راست در قيامت از هيبت محاسبه حق و از انبيا استعانت و شفاعت خواستن

شنيدن دقوقى در ميان نماز افغان آن كشتى كه غرق خواست شدن

تصورات مرد حازم

دعا و شفاعت دقوقى در خلاص كشتى

انكار كردن آن جماعت بر دعا و شفاعت دقوقى و پريدن ايشان و ناپيدا شدن در پرده غيبت و حيران شدن دقوقى كه در هوا رفتند يا در زمين

باز شرح كردن حكايت آن طالب روزى حلال بىكسب و رنج در عهد داود

رفتن هر دو خصم نزد داود

شنيدن داود

حكم كردن داود

تضرع آن شخص از داورى داود

در خلوت رفتن داود تا آن چه حق است پيدا شود

حكم كردن داود بر صاحب گاو كه از سر گاو برخيز و تشنيع صاحب گاو بر داود

حكم كردن داود بر صاحب گاو كه جمله مال خود را به وى ده

عزم كردن داود

گواهى دادن دست و پا و زبان بر سر ظالم همه در دنيا

برون رفتن خلق به سوى آن درخت

قصاص فرمودن داود

بيان آن كه نفس آدمى به جاى آن خونى است كه مدعى گاو گشته بود و آن گاو كشنده، عقل است و داود حق است يا شيخ كه نايب حق است كه به قوت و يارى او تواند ظالم را كشتن و توانگر شدن به روزى بىكسب و بىحساب

گريختن عيسى

قصه اهل سبا و حماقت ايشان و اثر ناكردن نصيحت انبيا در احمقان

شرح آن كور دور بين و آن كر تيز شنو و آن برهنه دراز دامن

صفت خرمى شهر اهل سبا و ناشكرى ايشان

آمدن پيغامبران حق به نصيحت اهل سبا

معجزه خواستن قوم از پيغامبران

متهم داشتن قوم انبيا را

حكايت خرگوشان كه خرگوشى را پيش پيل فرستادند كه بگو كه من رسول ماه آسمانم پيش تو كه از اين چشمه آب حذر كن چنان كه در كتاب كليله تمام گفته است

جواب گفتن انبيا طعن ايشان را و مثل زدن ايشان را

بيان آن كه هر كس را نرسد مثل آوردن، خاصه در كار الهى

مثلها زدن قوم نوح به استهزا در زمان كشتى ساختن

حكايت آن دزد كه پرسيدند چه مىكنى نيم شب در بن اين ديوار گفت دهل مىزنم

جواب آن مثل كه منكران گفتند از رسالت خرگوش پيغام به پيل از ماه آسمان

معنى حزم و مثال مرد حازم

وخامت كار آن مرغ كه ترك حزم كرد از حرص و هوا

حكايت نذر كردن سگان هر زمستان كه اين تابستان چون بيايد خانه سازيم از بهر زمستان را

منع كردن انبيا را از نصيحت كردن و حجت آوردن جبريانه

جواب انبيا

مكرر كردن كافران حجتهاى جبريانه را

باز جواب انبيا

مكرر كردن قوم اعتراض ترجيه بر انبيا

باز جواب انبيا

حكمت آفريدن دوزخ آن جهان و زندان اين جهان تا معبد متكبران باشد كه ائتيا طوعا أو كرها

بيان آن كه حق تعالى صورت ملوك را سبب مسخر كردن جباران كه مسخر حق نباشند، ساخته است، چنان كه موسى

قصه عشق صوفى بر سفره تهى

مخصوص بودن يعقوب

حكايت امير و غلامش كه نماز باره بود و انس عظيم داشت در نماز و مناجات با حق

نوميد شدن انبيا از قبول و پذيراى منكران قوله حتى إذا استيأس الرسل

بيان آن كه ايمان مقلد خوف است و رجا

بيان آن كه رسول

حكايت منديل در تنور پر آتش انداختن أنس رضى الله عنه و ناسوختن

قصه فرياد رسيدن رسول

مشك آن غلام از غيب پر آب كردن به معجزه و آن غلام سياه را سپيد رو كردن باذن الله تعالى

ديدن خواجه غلام خود را سپيد و ناشناختن كه اوست و گفتن كه غلام مرا تو كشتهاى خونت گرفت و خدا تو را به دست من انداخت

بيان آن كه حق تعالى هر چه داد و آفريده از سماوات و ارضين و اعيان و اعراض همه به استدعاى حاجت آفريد، خود را محتاج چيزى بايد كردن تا بدهد كه أمن يجيب المضطر إذا دعاه، اضطرار گواه استحقاق است

آمدن آن زن كافر با طفل شير خواره به نزديك مصطفى

ربودن عقاب موزه مصطفى

وجه عبرت گرفتن از اين حكايت و يقين دانستن كه إن مع العسر يسرا

استدعاى آن مرد از موسى زبان بهايم با طيور

وحى آمدن از حق تعالى به موسى كه بياموزش چيزى كه استدعا كند يا بعضى از آن

قانع شدن آن طالب به تعليم زبان مرغ خانگى و سگ و اجابت موسى

جواب خروس سگ را

خجل گشتن خروس پيش سگ به سبب دروغ شدن در آن سه وعده

خبر كردن خروس از مرگ خواجه

دويدن آن شخص به سوى موسى به زنهار چون از خروس خبر مرگ خود شنيد

دعا كردن موسى آن شخص را تا به ايمان رود از دنيا

اجابت كردن حق تعالى دعاى موسى را

حكايت آن زنى كه فرزندش نمىزيست بناليد، جواب آمد كه آن عوض رياضت توست و به جاى جهاد مجاهدان است تو را

در آمدن حمزه رضى الله عنه در جنگ بىزره

جواب حمزه مر خلق را

حيله دفع مغبون شدن در بيع و شراء

وفات يافتن بلال رضى الله عنه با شادى

حكمت ويران شدن تن به مرگ

تشبيه دنيا كه به ظاهر فراخ است و به معنى تنگ و تشبيه خواب كه خلاص است از اين تنگى

بيان آن كه هر چه غفلت و غم و كاهلى و تاريكى است همه از تن است كه ارضى است و سفلى

تشبيه نص با قياس

آداب المستمعين و المريدين عند فيض الحكمة من لسان الشيخ

شناختن هر حيوانى بوى عدو خود را و حذر كردن، و بطالت و خسارت آن كس كه عدو كسى بود كه از او حذر ممكن نيست و فرار ممكن نه و مقابله ممكن نه

فرق ميان دانستن چيزى به مثال و تقليد و ميان دانستن و ماهيت آن چيز

جمع و توفيق ميان نفى و اثبات يك چيز از روى نسبت و اختلاف جهت

مسئله فنا و بقاى درويش

قصه وكيل صدر جهان كه متهم شد و از بخارا گريخت از بيم جان، باز عشقش كشيد رو كشان كه كار جان سهل باشد عاشقان را

پيدا شدن روح القدس به صورت آدمى بر مريم به وقت برهنگى و غسل كردن و پناه گرفتن به حق تعالى

گفتن روح القدس مريم را كه من رسول حقم به تو آشفته مشو و پنهان مشو از من كه فرمان اين است

عزم كردن آن وكيل از عشق كه رجوع كند به بخارا لاابالى وار

پرسيدن معشوقى از عاشق غريب خود كه از شهرها كدام شهر را خوشتر يافتى و انبوهتر و محتشمتر و پر نعمتتر و دلگشاتر

منع كردن دوستان او را از رجوع كردن به بخارا و تهديد كردن و لاابالى گفتن او

لاابالى گفتن عاشق، ناصح و عاذل را از سر عشق

رو نهادن آن بنده عاشق سوى بخارا

در آمدن آن عاشق لاابالى در بخارا و تحذير كردن دوستان او را از پيدا شدن

جواب گفتن عاشق عاذلان را و تهديد كنندگان را

رسيدن آن عاشق به معشوق خويش چون دست از جان خود بشست

صفت آن مسجد كه عاشق كش بود و آن عاشق مرگ جوى لاابالى كه در او مهمان شد

مهمان آمدن در آن مسجد

ملامت كردن اهل مسجد مهمان عاشق را از شب خفتن در آن جا و تهديد كردن مر او را

جواب گفتن عاشق عاذلان را

عشق جالينوس بر اين حيات دنيا بود كه هنر او همين جا به كار مىآيد هنرى نورزيده است كه در آن بازار به كار آيد آن جا خود را به عوام يكسان مىبيند

ديگر باره ملامت كردن اهل مسجد مهمان را از شب خفتن در آن مسجد

گفتن شيطان قريش را كه به جنگ احمد آييد كه من يارىها كنم و قبيله خود را به يارى خوانم و وقت ملاقات صفين گريختن

مكرر كردن عاذلان پند را بر آن مهمان آن مسجد مهمان كش

جواب گفتن مهمان ايشان را و مثل آوردن به دفع كردن حارس كشت به بانگ دف از كشت، شترى را كه كوس محمودى بر پشت او زدندى

تمثيل گريختن مؤمن و بىصبرى او در بلا، به اضطراب و بىقرارى نخود و ديگر حوايج در جوش ديگ و بر دويدن تا بيرون جهند

تمثيل صابر شدن مؤمن چون بر شر و خير بلا واقف شود

عذر گفتن كدبانو با نخود و حكمت در جوش داشتن كدبانو نخود را

باقى قصه مهمان آن مسجد مهمان كش و ثبات و صدق او

ذكر خيال بد انديشيدن قاصر فهمان

تفسير اين خبر مصطفى

بيان آن كه رفتن انبيا و اوليا به كوهها و غارها جهت پنهان كردن خويش نيست و جهت خوف تشويش خلق نيست بلكه جهت ارشاد خلق است و تحريض بر انقطاع از دنيا به قدر ممكن

تشبيه صورت اوليا و صورت كلام اوليا به صورت عصاى موسى و صورت افسون عيسى

تفسير يا جبال أوبي معه و الطير

جواب طعنه زننده در مثنوى از قصور فهم خود

مثل زدن در رميدن كره اسب از آب خوردن به سبب شخوليدن سائسان

بقيه ذكر آن مهمان مسجد مهمان كش

تفسير آيت و أجلب عليهم بخيلك و رجلك

رسيدن بانگ طلسمى نيم شب مهمان مسجد را

ملاقات آن عاشق با صدر جهان

جذب هر عنصرى جنس خود را كه در تركيب آدمى محتبس شده است به غير جنس

منجذب شدن جان نيز به عالم ارواح و تقاضاى او و ميل او به مقر خود و منقطع شدن از اجزاى اجسام كه كنده پاى باز روحاند

فسخ عزايم و نقضها جهت با خبر كردن آدمى را از آن كه مالك و قاهر اوست و گاه گاه عزم او را فسخ ناكردن و نافذ داشتن تا طمع او را بر عزم كردن دارد تا باز عزمش را بشكند تا تنبيه بر تنبيه بود

نظر كردن پيغامبر

تفسير اين آيت كه إن تستفتحوا فقد جاءكم الفتح الآية اى طاعنان مىگفتيد كه از ما و محمد

سر آن كه بىمراد باز گشتن رسول

تفسير اين خبر كه مصطفى

آگاه شدن پيغامبر

بيان آن كه طاغى در عين قاهرى مقهور است و در عين منصورى مأسور

جذب معشوق عاشق را من حيث لا يعلمه العاشق و لا يرجوه و لا يخطر بباله و لا يظهر من ذلك الجذب اثر فى العاشق الا الخوف الممزوج باليأس مع دوام الطلب

داد خواستن پشه از باد به حضرت سليمان

امر كردن سليمان

نواختن معشوق، عاشق بىهوش را تا به هوش باز آيد

با خويش آمدن عاشق بىهوش و روى آوردن به ثنا و شكر معشوق

حكايت عاشقى دراز هجرانى، بسيار امتحانى

يافتن عاشق معشوق را و بيان آن كه جوينده يابنده بود كه فمن يعمل مثقال ذرة خيرا يره

شرح مثنوى - شهيدى، سید جعفر - الصفحة ٥٨٥ - لاابالى گفتن عاشق، ناصح و عاذل را از سر عشق

شود و بدو زنده ماند. اين نكته دقيق را تنها كسى مى‌داند كه از جام محبت چشيده باشد.

بس كنم دل بر در آمد در خطاب‌		گوش شو وَ اللّهُ أعلَم بِالصَّواب‌

چون كه عاشق توبه كرد اكنون بترس‌		كو چو عيّاران كند بردار درس‌

گر چه اين عاشق بُخارا مى‌رود		نه به درس و نه به استا مى‌رود

عاشقان را شد مُدرِّس حُسن دوست‌		دفتر و درس و سبقشان روىِ اوست‌

خامش‌اند و نعره تكرارشان‌		مى‌رود تا عرش و تخت يارشان‌

درسشان آشوب و چرخ و زَلزَله‌		نه زيادات است و باب سلسله‌

سلسله اين قوم جَعد مشكبار		مسئله دور است ليكن دور يار

مسئله كيس ار بپرسيد كس تو را		گو نگنجد گنجِ حق در كيسه‌ها

گر دَمِ خُلع مُبارا مى‌رود		بَد مبين ذكر بخارا مى‌رود

ذكر هر چيزى دهد خاصيّتى‌		ز آن كه دارد هر صفت ماهيّتى‌[١]

آن بخارى غصّه دانش نداشت‌		چشم بر خورشيد بينش مى‌گماشت‌

هر كه در خلوت به بينش يافت راه‌		او ز دانش‌ها نجويد دستگاه‌

با جمال جان چو شد هم كاسه‌اى‌		باشدش ز اخبار و دانش تاسه‌اى‌

ديد بر دانش بود غالب فرا		ز آن همى دنيا بچربد عامه را

ز آن كه دنيا را همى‌بينند عين‌		و آن جهانى را همى‌دانند دين‌

ب ٣٨٥٧- ٣٨٤٣ توبه كردن عشاق: شارحان مثنوى در شرح اين بيت هر يك به گونه‌اى پرداخته‌اند. ظاهراً اين بيت با بيت ٣٧٩٥/ ٣ بى‌ارتباط نيست:

گفت برخيزم هم آن جا واروم‌		كافر ار گشتم دگر ره بگروم‌

توبه در اين بيت باز گشت از خطاى گذشته (گريختن از حضور صدر جهان) است.

بر دار درس گفتن: از جان گذشتن. (چون از خطاى خود آگاه شد به سوى معشوق مى‌رود

[١] در حاشيه نسخه اساس:

سألتُ حبيبى الوصلَ منه دُعابَةً		و أعْلَمُ أنَّ الوصل ليس يكونُ‌
فمَاسَ دلالًا و ابتهاجاً و قال لى‌		برفقٍ مجيباً( ما سألتَ يَهُونُ)