مى‌فرمود: «آيا من بنده سپاسگزارى نباشم؟»[١]، يا چنان‌كه در حديث ديگرى آمده است، مى‌فرمود: «در روزه‌دارى، شب و روز را به هم وصل نكنيد!»، گفتند: شما كه وصل مى‌كنيد! فرمود:

«من مثل شما نيستم، همانا من خوابيدم، پروردگارم مرا خورانيد و سيرابم كرد.»[٢]

و اين‌جاست كه صفت نسبى بودن تلاش و كوشش پسنديده را مى‌فهميم، بدين حساب اين نه‌تنها نيروى مادّى است كه بهره مردم در آن يكسان نيست، بلكه توان اخلاقى نيز همين طور است، بنابراين آن‌چه كه نسبت روح آدمى محبّت و خوف خدا و اميد به او باشد، ساير رنج‌ها و مشقّت‌هايى را كه بر او عارض مى‌شوند، احساس نمى‌كند و يا حدّاقل ناراحتى را دارد، امّا در هر حال كم‌زيان‌تر است. به راستى كه اين حالات شادى را به دل و خوشبختى را به شخص مخلص جلب مى‌كند، و از اين‌رو توده مسلمانان صدر اسلام اين روح فداكارى كريمانه را از خود بروز دادند و هيچ‌كس نيز منكر آثار و نتايج آنها نيست. به يقين قرآن كريم به عمل راه‌گشاى صهيب اشاره دارد، مى‌فرمايد: «وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَهُ ابْتِغاءَ مَرْضاتِ اللَّهِ وَ اللَّهُ رَؤُفٌ بِالْعِبادِ»[٣].

توضيح اين‌كه موقعى كه مشركان در تعقيب رسول خدا ٦ و اصحابش بودند، آنها كه‌

[١] - صحيح بخارى: ١/ ٣٨٠، حديث ١٠٧٨، ٤/ ١٨٣٠، حديث ٤٥٥٦ و ٥/ ٢٣٧٥، حديث ٦١٠٦؛ زبدة البيان: ص ١٣٩؛ مسند احمد: ٤/ ٢٥٥؛ مفتاح الفلاح: ص ٩؛ المعجم الأوسط: ٢/ ٣٣٦، حديث ٢١٥٤؛ مجمع الزوائد: ٢/ ٢٧١؛ سنن ترمذى:

٢/ ٢٦٨، حديث ٤١٢؛ صحيح ابن حبان: ٢/ ٩، حديث ٣١١؛ صحيح مسلم: ٤/ ٢١٧١، حديث ٢٨١٩ و ٤/ ٢١٧٢، حديث ٢٨٢٠ و تفسير قرطبى: ٤/ ٢١٠؛ سنن كبراى بيهقى: ٧/ ٣٩، حديث ١٣٠٥٢؛ مسند ابى عوانه: ١/ ١٧٤.

[٢] - ر ك: صحيح بخارى: ٦/ ٢٦٦١، حديث ٦٨٦٩؛ المبسوط سيوطى: ٤/ ١٥٣؛ صحيح مسلم: ٢/ ٧٧٤، حديث ١١٠٢؛ صحيح ابن حبان: ١٤/ ٣٢٤، حديث ٦٤١٣؛ الخرائج و الجرائح: ٢/ ٩٠٥؛ سنن دارمى: ٢/ ١٤، حديث ١٧٠٣؛ السّنن الكبرى:

٢/ ٢٤٢، حديث ٣٢٦٤؛ بحار الانوار: ١٧/ ٣٥٠؛ الموطاء: ١/ ٣٠١، حديث ٦٦٨؛ المصنّف ابن ابى شيبه: ٢/ ٣٣٠، حديث ٩٥٨٥؛ المصنّف عبد الرزاق: ٤/ ٢٦٧، حديث ٧٧٥٣؛ مسند احمد: ٢/ ٣٣، حديث ٤٧٥٢.

[٣] - بقره( ٢) آيه ٢٠٧: از ميان مردم كسانى هستند كه جان خود را در برابر خشنودى خدا مى‌فروشند( و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است).

بعضى در شأن نزول اين آيه ادّعاى اجماع فريقين را كرده‌اند كه درباره فداكارى على ٧ در ليلة المبيت موقع هجرت پيامبر ٦ نازل شده است از علماى عامّه: فخر رازى در تفسير كبير، نيشابور، ابو نعيم در نزول آيات، احمد در مسند، سمعانى در فضايل، غزّالى در احياء العلوم، ثعلبى در تفسير خود پس از نقل ماجراى شب هجرت و خوابيدن على ٧ در بستر پيامبر ٦ مى‌نويسد: خداوند مباهات كرد بر ملائكه به اين عمل على ٧. براى شرح مفصّل و مستند اين مطالب به كتاب احقاق، ج ٣/ ٢٣- ٤٥ مراجعه شود. كه خود يكى از بزرگ‌ترين فضايل على ٧ است و در اكثر منابع آمد است.- م.