بنابراين؛ وقتى كه شخص درحال انجام وظيفه خويش است، از خود مى‌پرسد: چرا اين كار را مى‌كنم؟ احيانا كافى است كه با خود بگويد: چون وظيفه من است، و اگر اين پاسخ با دقّت و صداقت باشد، هرچند با زبان ادا نشود، جواب صحيحى است. امّا با نبود دقت و صحت، پاسخ دشوار خواهد بود، به‌طورى كه ممكن است با مجموعه‌اى از وسايل و اسباب پياپى و يا باهم، رسيدن به اين پاسخ غيرممكن باشد. در اين صورت، بر ما لازم است كه در لابه‌لاى دلمان و در محتواى آن كاوش كنيم و روى اين پرسشمان پافشارى نماييم: ولى براى چه اين وظيفه را انجام مى‌دهيم؟ ... و چه‌بسا با اين راه و روش به انگيزه ويژه‌اى برسيم كه ما را به انجام وظيفه‌مان واداشته و ما از آن اطاعت كرده‌ايم. و پذيرا باشيم و بدانيم كه اين تحرّك و عمل ما از روى اكراه و يا به ميل غريزى و يا از روى عادت اكتسابى نبوده است و بلكه اين شرع مقدّس است كه اين راه و يا آن راه را از راه‌هاى عمل بر ما فرض كرده است.

و در اين صورت، اين مطلب باقى مى‌ماند كه به‌طور مشخّص بدانيم كه چگونه ما تحت تأثير اين شرع قرار گرفته‌ايم؟ آيا آن بزرگ‌داشت خدا و يا دوستى اوست؟ ... و يا از ترس كيفر و مجازات او و يا به طمع پاداش اوست؟ ... آيا به خاطر آزمندى بر خيرى است كه شرع آن را هدف قرار داده است، و يا صرف تسليم شدن در برابر فرمان صريح شرع بدون توجّه حتّى به علّت اين امر است؟

البتّه ابو طالب مكّى اين حالات مختلف نفس و آن حالاتى را كه ممكن است روى مؤمن اثر بگذارد و او را وادار بر انجام وظيفه كند، برشمرده است و باوجوداين، وى همه آنها را تحت يك عنوان «به خاطر خدا» درآورده و اعتراف مى‌كند كه مابين آنها در مراتب و درجات معيّنى تفاوت است، ولى نگفته است كه چگونه مى‌خواهد اين درجات و مراتب را تنظيم نمايد[١]، البتّه ترديدى نيست كه او فرض مى‌كند اين درجه‌بندى از قبل حدّاقل از روى آثار بارزى كه دارد، معروف است.

واقعيّت مطلب آن است كه ما علاوه بر نصوص قرآنى كه در آغاز اين بخش ذكر كرديم، يك اصل اساسى براى تكليف و وظيفه‌مان داريم كه در تعبير زيبايى از تعبيرات قرآن كريم آمده است: «هُوَ أَهْلُ التَّقْوى‌.»[٢]، و تعبير ديگرى را با دلالت بيشتر در حديث شريفى مى‌يابيم كه پيامبر ٦ خلق‌وخوى «سالم»، غلام «ابو حذيفه» را مى‌ستايد و مى‌گويد: «به راستى كه سالم به‌

[١] - ر ك: قوت القلوب: ٤/ ٤٠، چاپ مصر، قاهره.

[٢] - مدّثّر( ٧٤) آيه ٥٦: او اهل تقوا و آمرزش است.