١- بنابراين؛ وقتى كه كسى عملى را به خطا در حقيقت ذات و طبيعت اخلاقى خودش انجام مى‌دهد، سپس اين شخص به تصوّر اين‌كه (همين عمل مشروع وى) خلاف قانون اخلاقى است، عمل را به انجام مى‌رساند، درحالى‌كه نيّتش مخالفت با دستور الهى بوده است، ترديدى نيست كه وى با اين روش در رفتار، خود را مديون ساخته است. در اين‌جا مى‌بينيم كه مادّه عمل چيزى نيست، بلكه همه‌چيز نيّت است، و همين حكم صريح تمام فقهاى مسلمان است.

مثال‌هاى ذيل به صورت كامل به ما نشان مى‌دهد كه آنان چگونه اين حكم را به تمام موارد تكليف گسترش مى‌دهند، از جمله، مردى مالى را در اختيار مى‌گيرد، درحالى‌كه معتقد است آن مال متعلّق به ديگرى است، ولى در حقيقت مال مخصوص خود اوست. و فرد ديگرى: آب ميوه‌اى كه به او مى‌دهند، به خطا حكم مى‌كند و آن را به عنوان شراب مى‌گيرد و با همين نيّت مى‌نوشد، درحالى‌كه اين نوشيدنى درحال‌حاضر حرام نيست. و شخص سومى معتقد است كه وى در ساعت معيّنى خواهد مرد، و از اين‌رو خود را ناچار مى‌بيند كه نمازش را پيش از وقت بخواند و نماز را در وقت ادا نكند، با اين‌كه اگر ترس او از بين برود، نماز را در وقت معمولش ادا خواهد كرد. و به‌طور اختصار: هركس عملى را انجام مى‌دهد، درحالى‌كه به نظر او خطاست، هرچند كه در ذات خود عمل مشروعى باشد، اين شخص، به خاطر نيّت گنه‌كارانه‌اش مرتكب جرم اخلاقى شده است. على‌رغم مطابقت ماهيّت عمل كه او را به‌طور قطع از مجازات شرعى نجات مى‌دهد.

٢- آيا جريان در حالت تناقض نيز بر همين منوال است؟ و آيا نيّت خوب نيز چنين نيروى دگرگون‌كننده‌اى دارد كه شرّ را به خير تبديل كند؟.

اينك از جهت روشن شدن مطلب مثالى مى‌آوريم: ما مى‌دانيم كه بسيارى از مردم در برابر مقدّساتشان زود متأثّر مى‌شوند و بسيار حسّاسند، به‌حدّى كه هرگونه توهينى به خدايان ساختگى‌شان كه مى‌پرستند، باعث مى‌شود تا از طرف آنها نسبت به خداى معبود به حق توهين كنند، از اين‌رو قرآن كريم از اين عمل نهى فرموده، مى‌گويد: «وَ لا تَسُبُّوا الَّذِينَ يَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ‌