آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٧٠٣ - ب - تلاش سازنده

وظيفه معمولى خودشان را انجام دهند، بازداشته است، ولى ايشان بلافاصله به راه صواب خود برمى‌گردند، و دراين‌باره خداى سبحان مى‌فرمايد: «وَ الَّذِينَ إِذا فَعَلُوا فاحِشَةً أَوْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ ذَكَرُوا اللَّهَ فَاسْتَغْفَرُوا لِذُنُوبِهِمْ»[١]، «إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِكَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ كانَ اللَّهُ عَلِيماً حَكِيماً»[٢]

امّا اگر كلمه «معصيت» را به صورت ديگرى در نظر بگيريم و بر معناى لطيفى حمل كنيم، معنايى جز اندك تأخير و توقّف موقّت عارضى در رسيدن به تمام ارزش‌ها نخواهد داشت، زيرا معصيت به اين معنى در اين مورد تجسّم مى‌يابد كه شخص قدّيس و انسان پاك كار نيكى را انجام مى‌دهد و يا حتّى كارى را كه در نظر او ممتاز و بهترين است، ولى باوجوداين راه ديگرى وجود داشته است كه چه‌بسا درواقع بهتر و بالاتر از آن راهى بوده كه او رفته است. در اين صورت آن ناراحتى و پشيمانى كه در دلش احساس مى‌كند، آن حالتى را كه مرد صالح پس از ارتكاب گناه حس مى‌كرد، تعديل مى‌كند و جبران مى‌نمايد.

و به اين معنا، مفسران برحسب عادت، الفاظى از قبيل «عصيان» در آيه: «وَ عَصى‌ آدَمُ رَبَّهُ»[٣]، و «ظلم» در آيه: «إِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ»[٤]، و «ذنب» در آيه: «لِيَغْفِرَ لَكَ اللَّهُ ما تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِكَ وَ ما تَأَخَّرَ»[٥] را براى ما شرح مى‌دهند، و اين‌ها با الفاظى هستند كه قرآن كريم احيانا بدان وسيله انبيا عليهم السّلام را توصيف مى‌كند و از جمله رسول گرامى اسلام، حضرت محمّد ٦ نيز از اين توصيف نجات نيافته است!

تمامى اين واژه‌ها كه بدان وسيله در مورد توده مردم وقتى كه مطرح مى‌شود به معناى بدترين و زشت‌ترين گناهان است، در اين‌جا معنايى بى‌نهايت لطيف و ظريفى دارد، هم‌چون‌

[١] - آل عمران( ٣) آيه ١٣٥: و آنها كه وقتى مرتكب عمل زشتى مى‌شوند يا به خود ستم كنند، به ياد خدا مى‌افتند و براى گناهان خود طلب مغفرت مى‌كنند ...

[٢] - نساء( ٤) آيه ١٧: پذيرش توبه از طرف خدا تنها براى كسانى است كه كار بدى( گناهى) را از روى جهالت انجام مى‌دهند، سپس به زودى توبه مى‌كنند، خداوند توبه چنين اشخاصى را مى‌پذيرد، و خداوند دانا و حكيم است.

[٣] - طه( ٢٠) آيه ١٢١:( آرى! عاقبت) آدم پروردگارش را نافرمانى كرد.

[٤] - نمل( ٢٧) آيه ١١: مگر كسى كه ستم كند، سپس( در مقام توبه و جبران برآيد و) بدى را تبديل به نيكى كند.

[٥] - فتح( ٤٨) آيه ٢: تا خداوند گناهان گذشته و آينده‌اى را كه به تو نسبت مى‌دادند، ببخشد( و حقّانيت تو را ثابت نموده) و نعمتش را بر تو تمام كند ...