بهشت نيست، مگر براى قلب‌هاى سالم: «يَوْمَ لا يَنْفَعُ مالٌ وَ لا بَنُونَ إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ.»[١]، و دل‌هايى كه به سوى خدا برگردند: «وَ جاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ.»[٢]. ولى هرگاه نزديك‌سازى به اين ترتيب بين عقايد متفاوت به سامان رسد، آيا اين عمل باعث وحدت و اندماج آنها خواهد شد؟ ...

على‌رغم اين حرف‌ها، نزديكى و تقارب به شكل كامل نيست، چون نقطه مورد اختلاف هم‌چنان باقى است.

بنابراين؛ درحالى‌كه نظريّه سخت‌گير، همواره حاكم به تيرگى و ناپاكى در مورد هرچيزى است كه پاك و پاكيزه نباشد، در حدّى كه در آيه وارد شده است: «وَ ما تُنْفِقُونَ إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ اللَّهِ»[٣]، نظريّه تسامح و سهل‌انگار معتقد است كه بين پاكيزگى مطلقى كه موضوع ستايش و پاداش است و بين ناپاكى شديدى كه در روايات زيادى مطرود و مذموم شمرده شده، طهارت نسبى متوسّطى وجود دارد كه قرآن نه موافقت صريح خود را نسبت به آن اعلام كرده و نه مخالفت نموده است، و آن موضعى است كه نه استحقاق مدح را مى‌طلبد و نه ذم را، بلكه تنها مباح است و بس.

و هم‌چنين ممكن است ما بگوييم كه قرآن كريم، اين موضع را پسنديده است، اگرچه به نحوى با صرف بشارات، به جزا و مجازات وادار هم نكرده است.

ترديدى نيست كه قرآن به‌طور مطلق نگفته است: درحالى‌كه به سعادت اخرويتان چشم داريد، وظايفتان را انجام دهيد! ولى گفته است: براى خدا انجام دهيد، اگر با اين نيّت انجام دهيد، خوشبخت خواهيد بود.

و چون اين صورت مسئله دور از نظر مانده، حتّى از نظر بعضى فلاسفه، ما مى‌توانيم به سخت فهمى آن براى عموم مؤمنان حكم كنيم. بنابراين؛ انسان متوسّط همواره از آن موضع، صورت وعده‌هاى نيكى براى صالحان و بيم‌هاى مخوفى براى اشرار در ذهن دارد، ولى چون اين انسان ناتوان است و به طبيعت خود حسّاس و با فرض مؤمن بودن، به فطرت خود به سوى علاقه‌

[١] - شعراء( ٢٦) آيه‌هاى ٨٨- ٨٩:( روز رستاخيز) روزى است كه هيچ مال و فرزندانى سودى نمى‌دهد، مگر كسى كه به حضور خدا بيايد، درحالى‌كه قلب سليم( سالم از هرگونه شرك و كفر و آلودگى به گناه) داشته باشد.

[٢] - ق( ٥٠) آيه ٣٣:( آن كسى كه از خداى رحمان در نهان بترسد) و با قلبى پرانابه در محضر او حاضر شود.

[٣] - بقره( ٢) آيه ٢٧٢: ولى جز براى خدا انفاق نمى‌كنيد.