احساسات ياد شده فوق محدود مى‌گردد. توضيح اين‌كه اصل كلّى، هرچند كه ارزش ذاتيش قابل قبول است و اعلام مى‌دارد كه فرار از درد و غم و جست‌وجوى خوشبختى با وسايل شايسته، تنها از روآوردن به‌طور جدّى به كارهاى مشروع فراهم مى‌شود و بس. بنابراين؛ شخص نمى‌تواند تا آن‌جا پيش برود كه احساسات دينى پاداش اخلاقى را بر او ارزانى دارند، موقعى كه در باطن آدمى نقش نخستين محرّك به سوى وظيفه را ايفاء مى‌كند، زيرا معناى اين حرف آن است كه چيزهايى سنّت باشند كه قرآن هيچ كدام از آنها را پاكيزه نشمرده است.

و اين‌جا نكته‌اى وجود دارد كه ما در اصرار بر آنها زياده‌روى نمى‌كنيم و آن نكته‌اى است كه غفلت‌ورزى از آن مقدارى خلط تأسّف‌بارى در بسيارى از ذهن‌ها افكنده است؛ خلط بين تفكّرى كه كاملا در تعاليم قرآنى باهم متفاوتند: بين نيّت كه در موضع فاعل اخلاقى است و پاداش كه بازگشت عمل از جانب قانون‌گذار است، و قرآن واجبات را از سويى اثبات كرده و از سوى ديگر نتايج جزايى آنها را مقرّر فرموده است، بنابراين؛ هرگاه فضيلتى والا باشد، اجر و پاداش داده شود و هرگاه رذيلتى زشت باشد، كيفر داده شود، آيا اين غيرعادلانه است؟ ولى بسيار فاصله است بين اين‌كه ما عاقبت اعمالمان را تعيين كنيم و براى اراده، مبدأى را برگزينيم كه آن را الهام كند، و بين آن چيزى كه آن را قرآن كريم در موارد زيادى مطرح كرده است كه كاملا اين مبدأ با آن متفاوت است، زيراكه اين «مثل اعلى» بالاترين الگوست، و انسانى كه وظيفه‌اش را با خوف و رجاء انجام مى‌دهد، و كسى كه از اميد به سرانجام كارش در زندگى اخروى نيروى محرّكه‌اى براى اراده اطاعتش مى‌سازد، اين انسان عملش بر تركيب و توحيد، يعنى دو نوع مختلف از علت غائى محدود نمى‌شود: غايت وجودى «نتيجه» و غايت اخلاقى «هدف»، و ليكن او از يك شرط جوهرى و اساسى در مورد سرانجام موعود نيز غفلت دارد، زيراكه قرآن خطّى را براى او ترسيم كرده است كه پيروى مى‌كند و سعى و عملى را برايش ثابت كرده است كه آن را به‌پا مى‌دارد، به خاطر اين‌كه به آن زندگى سعادتمندانه برسد:

«وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعى‌ لَها سَعْيَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِكَ كانَ سَعْيُهُمْ مَشْكُوراً.»[١]، درحالى‌كه‌

[١] - اسراء( ١٧) آيه ١٩: امّا كسى كه آخرت را بطلبد و سعى و كوشش خود را در اين راه به كار بندد، درحالى‌كه ايمان داشته باشد، اين سعى و تلاش او مورد قبول الهى خواهد بود.