و در احترام اين دلبستگى متفاوت و يا عكس آن، به مقدّم داشتن چيزى كه شايسته تأخير است نشانه‌اى را در خود دارد كه ميل نورانى را- كه اشباع آن طبيعى و مباح است- از هوا و هوس كورى كه قرآن همواره ما را از آن برحذر مى‌دارد، مشخّص و متمايز مى‌سازد.

گرچه اين موضوع كفايت نمى‌كند، هدفى را كه شخص از بين اهدافى كه در ذات خود مباح هستند، منظور نمايد، بلكه به موجب شرط دوم عملى را كه موردنظر است بايد اخلاقى باشد، به مانند وسيله‌اى براى رسيدن به اين هدف.

و در اين‌جا تفكّر هدف غايى با همه پيچيدگى‌هايش‌[١] وارد عمل مى‌شود، زيراكه اهداف ما از اين عمل يا آن عمل، تنها روى پاى خودش هرگز نمى‌تواند بايستد، بلكه با در نظر گرفتن هماهنگى آن با اهداف شرع و يا ناهماهنگى همراه است.

آيا به‌طور مثال، نسبت به انسان، اهتمامات طبيعى، بيشتر از اهتمام انسان به زندگى بدون حوادث بزرگ غافلگيركننده، و اين‌كه رفتار صادقانه با برادران دينى داشته باشد، پيدا مى‌شود؟ ... جز اين‌كه انسان براى رسيدن به اين اهداف يك راه طبيعى جدّى بدون عيب و ملامت را در اختيار دارد. و براى اين‌كه زندگى مادّى داشته باشد، راهى ندارد، جز اين‌كه تمام كوشش خود را در نتيجه‌گيرى و يا مبادلات و يا برخى از امور مهمّ ارزشمند و مفيد صرف كند، براى اين‌كه محبّت دوستانش را تأمين كند، كافى است كه در برابر آنها راه‌هايى را كه با گذشت بيشتر و درخواست كمتر و با بيشترين بذل و بخشش در حدّ توان همراه است، در پيش گيرد.

به‌هرحال، روش عبادت و نتايج نيكى، به آن نيست كه ما شايستگى داريم تا نسبت به ارزشيابى مردم به آنها طمع ورزيم و يا به كمك مردم اميدوار باشيم، زيرا اگر شخص اين اعمال را براى چنين اهداف دنيوى انجام دهد، درحالى‌كه از اين اعمال، اهدافى جز قداست و حرمت تكليف سزاوار نيست. پس آن نيّت، نيّت گناه و پليد است.

ولى هرگاه جرمى باشد كه انسان يك فضيلت را با نيّت كسب برخى امتيازات انسانى انجام دهد، آيا اين هم جريمه به حساب مى‌آيد كه شخص براساس آرزوى رسيدن به اجر الهى و يا ترس از كيفر او انجام دهد؟

[١] - در آينده خواهيم ديد كه از چندين برابر پيچيدگى برخوردار است، زيرا بايد در يك عمل، اهداف شرعى و اهداف ذاتى را چه اساسى و يا اهداف ثانوى باشند، مورد دقّت‌نظر قرار دهيم.