و در مجموعه ديگر، قرآن كريم مى‌خواهد نفوس ما را از تأثير عالم خارجى آزاد سازد، زيرا كه آن مانع مى‌شود، از اين‌كه ما توان اخلاقى خودمان را در نظرات مردم، از خودمان بجوييم، و يا در موضع‌گيرى‌ها كه ممكن است در برابر ما؛- رضايت، خشم، مهابت و قدرت آنان- اتّخاذ كنند، بايد ما به آنها بى‌اعتنا بوده و باكى از آنها نداشته باشيم و ما را در اين مورد قول خداى تعالى كافى است: «الَّذِينَ يُبَلِّغُونَ رِسالاتِ اللَّهِ وَ يَخْشَوْنَهُ وَ لا يَخْشَوْنَ أَحَداً إِلَّا اللَّهَ.»[١]، و اين آيه: «فَسَوْفَ يَأْتِي اللَّهُ بِقَوْمٍ يُحِبُّهُمْ وَ يُحِبُّونَهُ أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ.»[٢]، در برابر اين آيه: «يَسْتَخْفُونَ مِنَ النَّاسِ وَ لا يَسْتَخْفُونَ مِنَ اللَّهِ وَ هُوَ مَعَهُمْ.»[٣]، و اين كلام خدا: «يُراؤُنَ النَّاسَ.»[٤]، و نيز قرآن كريم مى‌خواهد كه ما اعتنايى به پاداش مردم يا آگاهى آنها نكنيم: «إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَ لا شُكُوراً.»[٥]، و قبل از اين، از جمله اوامر ذاتى و جوهرى خطاب به پيامبر ٦ و سلّم در آغاز وحى، اين امر كوتاه و استوار بود: «وَ لا تَمْنُنْ تَسْتَكْثِرُ.»[٦].

بنابراين؛ اصل تعيين‌كننده اراده، در صورتى كه از همه انگيزه‌ها، اين‌چنين گسسته باشد، در كجا قرار دارد؟

به راستى قرآن كريم ما را بر آن اصل تعيين‌كننده اراده راهنمايى مى‌كند، در اين تعريفى كه‌

[١] - احزاب( ٣٣) آيه ٣٩: كسانى بودند كه تبليغ رسالت‌هاى الهى مى‌كردند و از او مى‌ترسيدند و از هيچ‌كس جز خدا واهمه نداشتند.

[٢] - مائده( ٥) آيه ٥٤: خداوند در آينده جمعيّتى را براى حمايت از اين آيين برمى‌انگيزد؛ هم خدا آنها را دوست دارد و هم آنها خدا را دوست دارند، در برابر مؤمنان خاضع و مهربان و در برابر دشمنان و ستمكاران سرسختند، در راه خدا همواره جهاد مى‌كنند و از ملامت ملامت‌كننده نمى‌ترسند.

[٣] - نساء( ٤) آيه ١٠٨: آنها شرم دارند كه باطن اعمالشان براى مردم روشن شود، ولى از خدا شرم ندارند! و حال اين‌كه خداوند همه‌جا با آنهاست.

[٤] - نساء( ٤) آيه ١٤٢: اگر عبادت يا عمل نيكى انجام دهند، آن نيز از روى رياست، نه به خاطر خدا.

[٥] - دهر- انسان( ٧٦) آيه ٩: ما شما را تنها به خاطر خدا اطعام مى‌كنيم، و هيچ پاداش و سپاسى از شما نمى‌خواهيم.

[٦] - مدّثّر( ٧٤) آيه ٦: و منّت مگذار و فزونى مطلب!

بسيارى از مفسّران در اين منع، ميدان عمل را گسترده‌اند، آن‌جا كه اين نص را بر گسترده‌ترين معنى‌اش حمل كرده و آن را شامل هر نوع حركت نفس قرار داده‌اند؛ هرچه هدف دنيوى آن اندك باشد، حتّى اگر آن هدف انتظار شخص براى پاداش گسترده الهى باشد. و بعدها راجع به اين‌كه اين گسترش در مفهوم امر متضمّن تحريم دقيق و مطلق است يا روى‌كرد به سوى الگوترين، مناقشه خواهيم كرد.