آيين اخلاق در قرآن (ترجمه دستور الأخلاق فى القرآن) - دراز، محمد بن عبد الله؛ مترجم محمد رضا عطائي - الصفحة ٥٤٦ - د - آيا نيت تنها كافى است؟

است كه حق ندارد از برخورد عاطفى‌اش با اعمال خوب به مانند يك صفت اخلاقى پسنديده، و يا هم‌چون پوزشى قابل قبول از ناتوانى خويش، بهره‌مند گردد.

و در اين نقطه از روشى استفاده مى‌كنيم كه قرآن كريم در مورد برخى از كسانى كه از هجرت از مكّه به مدينه تخلّف كردند، بدان وسيله حكم كرده است، از اين گروه خواسته شد كه شهرشان را ترك كنند، چون دشمن در آن‌جا سيطره افكنده بود، از آنها خواستند كه به برادران مسلمانشان كه به مدينه هجرت كرده بودند، ملحق شوند، ولى آنها اين دعوت را نپذيرفتند و آنها به اين دليل در جاى خودشان ماندند كه در زمين مستضعف مى‌باشند، ولى قرآن مجيد به دنبال آن مى‌فرمايد: «أَ لَمْ تَكُنْ أَرْضُ اللَّهِ واسِعَةً فَتُهاجِرُوا فِيها فَأُولئِكَ مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ وَ ساءَتْ مَصِيراً.»[١]، آن‌گاه از اين جمع استثنا مى‌كند و مى‌فرمايد: «إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَ النِّساءِ وَ الْوِلْدانِ لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً وَ لا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا فَأُولئِكَ عَسَى اللَّهُ أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ وَ كانَ اللَّهُ عَفُوًّا غَفُوراً.»[٢].

همان‌طورى كه حديث نفس‌ها و ميل طبيعى كه شخص در برابر لذّت معيّن حسّى و يا خيالى احساس مى‌كند، بهره بيشترى از نيّت خوب جاهلانه ندارد. بنابراين؛ تمام اين‌ها نسبت به ما- تا وقتى كه اراده قطعى بر آنها نداريم- عملى را به وجود نمى‌آورد كه ما را از آن مؤاخذه كنند.

رسول خدا در روايتى كه ابو هريره از آن حضرت نقل كرده، مى‌فرمايد: «خداوند به خاطر من از وسوسه‌هاى قلبى امّتم تا وقتى كه عمل نكرده‌اند و يا به زبان نياورده‌اند، گذشته و چشم‌پوشى كرده است.»[٣].

امّا راجع به آن‌چه به نيّت به معناى دقيق كلمه مربوط مى‌شود، آن است كه به عمل‌

[١] - نساء( ٤) آيه ٩٧: مگر سرزمين پروردگار تو وسيع و پهناور نبود كه مهاجرت كنيد و خود را از آن محيط آلوده و خفقان‌بار برهانيد. اين‌گونه اشخاص( كه با عذرهاى واهى و مصلحت‌انديشى شخصى شانه از هجرت خالى مى‌كنند.) جايگاهشان دوزخ و بد سرانجامى است.

[٢] - نساء( ٤) آيه ٩٨ و ٩٩: مردان و زنان و كودكانى كه هيچ چاره‌اى براى هجرت و براى نجات از آن محيط آلوده نمى‌يابند، از اين حكم مستثنى هستند، ممكن است اين‌ها مشمول عفو خداوند گردند و خداوند همواره بخشنده و آمرزنده است.

[٣] - ر ك: صحيح بخارى: ٦/ ٢٤٥٤، حديث ٦٢٨٧، و در متن اصلى عبارت متفاوت است و مى‌گويد:« براى امّتم از آن‌چه در دلشان وسوسه شده و يا به زبان آورده‌اند، خداوند گذشت كرده و عفو نموده است.»( مترجم عربى) ر ك: تفسير قرطبى: ٨/ ٢١١؛ سنن كبراى بيهقى: ٢/ ٣٤٩، حديث ٣٦٨٥؛ المعجم الأوسط: ٤/ ٧٤، حديث ٣٦٤٨؛ شعب الإيمان: ١/ ٢٩٩، حديث ٣٣١؛ فتح البارى: ١١/ ٥٥٢.