براى اين‌كه به اهمّيّت ويژه‌اى كه اسلام در مورد اخلال و كوتاهى به وظايف اجتماعى قائل است، پى ببريم، كافى است كه اين حديث را بخوانيم؛ گناهان را سه قسمت مى‌كند، از عايشه نقل كرده‌اند كه رسول خدا ٦ فرمود: «نامه اعمال سه نوع است: نامه اعمالى كه آمرزيده است و نامه اعمالى كه آمرزيدنى نيست و نامه اعمالى كه فروگذار نمى‌شود، امّا نامه اعمالى كه بخشيده مى‌شود، گناهان بين بندگان و بين خدا آمرزيده مى‌شود، و نامه اعمالى كه بخشيده نمى‌شود شرك است، و نامه عملى كه فروگذار نمى‌شود، مظالم بندگان خداست.»[١]

پيش از آن‌كه مفهوم توبه را رها كنيم، بر عهده ماست كه دو مطلب مورد توجّه را بر آن بيفزاييم كه اين دو مطلب در قرآن كريم آمده است؛ نخست اين‌كه كافرانى كه وارد دين حق مى‌شوند، از تمام كيفرهاى اصلاحى گذشته بخشوده‌اند، گويا اين تحوّل به ايمان فضيلتى دارد كه آنها را از تمام گناهان گذشته‌شان پاك مى‌كند، خداى تعالى مى‌فرمايد: «قُلْ لِلَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ يَنْتَهُوا يُغْفَرْ لَهُمْ ما قَدْ سَلَفَ.»[٢]

دومين مطلب اين‌كه تأثير توبه خالص كه با شرايط مطلوب فراهم مى‌آيد، ممكن است به‌

[١] - ر ك: مسند احمد: ٦/ ٢٤٠، از طريق عايشه، به اين عبارت:« دواوين نزد خداى عزّ و جل سه‌تاست: ديوانى كه خداوند او را به حساب نمى‌آورد و ديوانى كه چيزى از آن را خداوند فروگذار نمى‌كند و ديوانى كه خداوند آن را نمى‌بخشد. امّا ديوانى كه نمى‌بخشد، شرك به خداست، خداى عزّ و جّل مى‌فرمايد:« مَنْ يُشْرِكْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمِينَ مِنْ أَنْصارٍ.»، مائده( ٥) آيه ٧٢: هركس شريكى براى خدا قرار دهد، خداوند بهشت را بر او حرام كرده و جايگاه او آتش است، براى ستمگران و ظالمان هيچ‌گونه يار و ياورى وجود نخواهد داشت. اما ديوانى كه خداوند اهمّيّتى نمى‌دهد، ظلم به خويشتن است؛ بين خود و خدا؛ يك روز، روزه‌اش را ترك كرده، يا نماز نگذارده خداوند او را مى‌آمرزد و اگر بخواهد از او مى‌گذرد، و امّا ديوانى كه خداوند هرگز از آن نمى‌گذرد، ظلم و ستم بندگان به يكديگر است؛ قصاص ناگزير است.»

ر ك: تفسير ابن كثير: ١/ ٥٠٩ و ٢/ ٨٢؛ بحار الأنوار: ٧/ ٢٧٣، حديث ٤٤؛ اللّمعة البيضاء تبريزى انصارى: ٣٤٢، المستدرك على الصّحيحين: ٤/ ٦١٩، حديث ٨٧١٧؛ مجمع الزّوائد: ١٠/ ٢٤٨؛ مسند احمد: ٦/ ٢٤٠، حديث ٢٦٠٧٣؛ شعب الايمان:

٦/ ٥٢، حديث، ٧٤٧٣ و ٧٤٧٤.

[٢] - انفال( ٨) آيه ٣٨: به افرادى كه كافر شده‌اند، بگو اگر( از مخالفت و لجاجت) بازايستند و به سوى آيين حق بازگردند، گذشته آنها بخشوده خواهد شد.