اثر اين جزاى دنيوى متوقّف گردد، يا از آن جهت كه تكليف اخلاقى ديگر معنا ندارد و يا به خاطر اين‌كه انسان با فضيلت سروكار دارد و از رذيلت پس از تأثير واقعى خواسته يا ناخواسته، براى مصلحت يا عدم مصلحت خود دورى كرده‌ايم، و جز اين اگر باشد، تسليم عملى ما در برابر شرع بدون فايده و امرى خواهد بود، از طرف يك قدرت جبر و مستبّد كه ما را وادار مى‌كند كه فقط براى كاميابى عمل كنيم و اوست كه ما را وامى‌دارد. و اگر براى روش زندگى ما اثر آينده‌اى باشد كه با مدارا يا از روى شدّت به تماس با حسّاسيّت ما بيانجامد، بدون اين‌كه در ملكات والاى ما دگرگونى عميقى ايجاد كند، اين بيشتر شبيه حال صاحب عمل خواهد بود كه با هزار چيز سروكار دارد، وانگهى كمترين توجّه را به آنها ندارد، هرگز!! چون اين امر درونى كه مقاومتى ندارد و آن‌كه مى‌خواهد همه‌چيز را در وجود ما مسخّر خود ساخته و به فرمان بگيرد: از جسم، جان، ملكات ادراكى، تسليم و قدرت بر رهبرى و اجراى عمل را، و آن‌كه مى‌خواهد همه‌چيز را نظام بخشد و هرچيزى را به راه مشخّصى هدايت كند، نه به راه ديگر. اين مطلب، در صورتى كه يك عمل ناقص و نارسايى نباشد، بايد بزرگ‌ترين هدف خير را در وجود ما به كامل‌ترين شكل داشته باشد و به صورتى شرطى در وجود ما درآيد.

البتّه ما اين پرسش را از خودمان داشته باشيم كه آيا انسان به خاطر قانون آفريده شده است، يا اين‌كه قانون به خاطر انسان؟ گاهى با ديدگاه اوّل پاسخ سؤال را مى‌دهند و گاهى با نظريّه دوم. ولى به عقيده ما هريك از دو نظريّه بيانگر يك سوى حقيقت است، و ما اين گفته و يا آن را در قرآن كريم مى‌بينيم؛ خداى سبحان از سويى مى‌فرمايد: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ.»[١].

و از طرف ديگر تأكيد مى‌فرمايد: «ما يُرِيدُ اللَّهُ لِيَجْعَلَ عَلَيْكُمْ مِنْ حَرَجٍ وَ لكِنْ يُرِيدُ لِيُطَهِّرَكُمْ وَ لِيُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَيْكُمْ لَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ.»[٢]، و «مَنِ اهْتَدى‌ فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ.»[٣]، و «مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما يُجاهِدُ

[١] - ذاريات( ٥١) آيه ٥٦: من جنّ و انس را نيافريدم، جز براى اين‌كه عبادتم كنند( و از اين راه تكامل يابند و به من نزديك شوند).

[٢] - مائده( ٥) آيه ٦: خداوند نمى‌خواهد شما را به زحمت بيفكند، بلكه مى‌خواهد شما را پاكيزه سازد و نعمت خود را بر شما تمام كند، تا سپاس نعمت‌هاى او را بگوييد.

[٣] - اسراء( ١٧) آيه ١٥: هركسى هدايت شود، براى خود هدايت يافته است.