ممكن است محبّت خويشاوندان امرى حتمى باشد، به خاطر شباهت‌هاى نسبى كه با مورد محبت الهى دارد و يا به خاطر ارزش تصرّفات عملى ديگرى كه بيشتر انجام مى‌گيرد، و اين‌ها چيزهايى است كه نمونه‌هاى خوبى از آن را در فرموده پيامبر ٦ مى‌بينيم كه مى‌فرمايد: «با يكديگر دست دهيد كه آن كينه را از بين ببرد؛ به يكديگر هديه دهيد تا يكديگر را دوست بداريد، درحالى‌كه كدورت‌ها از ميان رفته است».[١] با مشاهده اين موارد امر ديگرى براى ما نيز روشن مى‌گردد و آن اين عبارت است: «خشمگين نشو!»[٢]، بيشتر اشاره به آثار اين خصلت عاطفى دارد تا اشاره به اسباب و عوامل آن، مى‌خواهد بگويد كه در اين صورت ميان نفس خود و لغزيدن در نتايج خشم تجاوزگر جاى خالى نگذاريد و در برابر حركاتى كه جهت فاسد را مى‌پيمايد، مقاومت كنيد و هيچ نوع توجيهى را نپذيريد.[٣]

[١] - ر. ك: موطّأ مالك: ٢/ ٩٠٨، حديث ١٦١٧؛ نگارنده افزوده است:« الغلّ عنكم» يعنى: كينه را از شما ببرد چنان‌كه در لسان العرب: ١١/ ٦٢٦، آمده است؛ ممكن است معناى تصافّحوا از صفح و يا از مصافحه باشد.( مترجم عربى)

المهذبّ ابن برّاج: ٢/ ٩٨؛ تفسير قرطبى: ٩/ ٢٦٦ و ١٥/ ٣٦١؛ الفردوس بمأثور الخطاب: ٢/ ٤٧، حديث ٢٢٧٣؛ التّمهيد ابن عبد البرّ: ٢١/ ١٢؛ فيض القدير: ٣/ ٢٧١؛ كشف الخفاء: ١/ ٣٦٤، حديث ٩٨٥ و ص ٣٨٢، حديث ١٠٢٣؛ سنن كبراى بيهقى: ٦/ ١٦٩، حديث ١١٧٢٦؛ مسند ابى يعلى: ١١/ ٩، حديث ٦١٤٨؛ مسند شهاب: ١/ ٣٨١، حديث ٦٥٧؛ جامع العلوم و الحكم: ١/ ٣٣٢؛ الأدب المفرد: ١/ ٢٠٨، حديث ٥٩٤؛ مكارم الأخلاق: ١/ ١١٠، حديث ٣٦١؛ شرح زرقانى:

٤/ ٣٣٤؛ تحفة الأحوذى: ٣/ ٢٥٨؛ تنوير الحوالك: ١/ ٢١٤، حديث ١٦١٧؛ شرح سنن ابن ماجه: ١/ ١٤٠، حديث ١٩٥٥.

[٢] - ر. ك: صحيح بخارى، ٥/ ٢٢٦٧ حديث ٥٧٦٥، فقه الرضا ابن بابويه، ص: ٣٥٤، صحيح ابن حيان: ١٢/ ٥٠٤، حديث ٥٦٩٠؛ المستدرك على الصّحيحين: ٣/ ٧١٣، حديث ٦٥٧٨؛ سنن ترمذى: ٤/ ٣٧١، حديث ٢٠٢٠؛ مجمع الفائده:

١٢/ ٣٦٩؛ سنن كبراى بيهقى: ١٠/ ١٠٥؛ مجمع الزّوائد: ٨/ ٦٩ و ٧٠؛ المصّنف ابن ابى شيبه كوفى: ٧/ ٦٧، حديث ٣٤٢٤٥.

[٣] - واقع مطلب اين است كه ما براى اين موضوع راه چاره‌اى پيدا كرديم كه در احاديث اشاره شده است: پيامبر ٦ و سلّم به هركه در معرض اين خصلت تند( غضب) قرار مى‌گيرد، توصيه فرموده است كه صورت و اعضاى بدن را با آب وضو شاداب كنند:« هرگاه-- كسى از شما خشمگين شد، بايد وضو بگيرد.» ر. ك: تفسير قرطبى: ٧/ ٢٨٧؛ تفسير ابن كثير: ١/ ٤٠٦؛ سنن ابى داوود: ٤/ ٢٤٩، حديث ٤٧٨٧؛ مسند احمد: ٤/ ٢٢٦، حديث ١٨٠١٧؛ الآحاد و المثانى: ٢/ ٤٦٤، حديث ١٢٦٧؛ المعجم الكبير: ١٧/ ١٦٧، حديث ٤٤٣؛ جامع العلوم و الحكم: ١/ ١٤٦؛ شعب الايمان: ٦/ ٣١٠، حديث ٨٢٩١؛ الفردوس بمأثور الخطاب:

١/ ١٨٠، حديث ٦٧٢ و ٣/ ١١٣، حديث ٤٣١٤؛ فيض القدير: ٢/ ٣٧٧؛ تهذيب التّهذيب: ٧/ ١٦٨، حديث ٣٥٨ و ٢٠/ ٣٤. و راه چاره ديگرى نيز با تغيير وضع مادّى دارد و آن اين است كه اگر شخص خشمگين ايستاده است، بنشيند:« هرگاه فردى از شما خشمگين شد، اگر در حال ايستاده است، بايد بنشيند، اگر خشم او رفت، چه بهتر و اگرنه به پهلو دراز كشد». ر. ك: تفسير قرطبى: ٧/ ٢٨٧؛ تفسير ابن كثير: ١/ ٤٠٦؛ صحيح ابن حبّان، ١٢/ ٥٠١، حديث ٥٦٨٨؛ موارد الظّمآن: ١/ ٤٨٤، حديث ١٩٧٣؛ مجمع الزّوائد: ٨/ ٧٠؛ سنن ابى داوود: ٤/ ٢٤٩، حديث ٤٧٨٢؛ مسند احمد: ٥/ ١٥٢، حديث ٢١٣٨٦؛ مسند حميدى: ٢/ ٣٣١، حديث ٧٥٢؛ شعب الإيمان: ٦/ ٣٠٩، حديث ٨٣٨٤؛ تهذيب الكمال: ٣٣/ ٢٣٥، سبل السّلام: ٤/ ١٨٣ و در اين‌جا فرصتى است براى مقايسه هريك از اين روش‌هاى فنى روانى- عضوى با نظريه دكارت و مالبرانش كه هركدام از ايشان نظر خود را در مورد روش سيطره بر عواطف مطرح كرده‌اند:[SNOISSAP SEL RESIRT ?Lam ed tra'L ]