قرآن كريم تمام اهتمامات دنيا و كالا و متاع دنيا را هدف و غايت قرار نداده، بلكه همه را وسيله براى رسيدن به چيزهاى ديگرى قرار داده، مى‌فرمايد: «وَ الَّذِي خَلَقَ الْأَزْواجَ كُلَّها وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَ الْأَنْعامِ ما تَرْكَبُونَ لِتَسْتَوُوا عَلى‌ ظُهُورِهِ ثُمَّ تَذْكُرُوا نِعْمَةَ رَبِّكُمْ إِذَا اسْتَوَيْتُمْ عَلَيْهِ وَ تَقُولُوا سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هذا وَ ما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ وَ إِنَّا إِلى‌ رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ.»[٢].

در اين صورت، پس آن پاكى را كه قرآن به ما آموخته، اگر در انديشه و در نيّت نيست، پس در چه چيز است؟ توضيح اين‌كه هرگاه شرّ اخلاقى در ممارست و تماس مادّى براى عمل مشخّص با هدف نتيجه‌گيرى طيّبات و به دست آوردن آنها ممكن نباشد، پس امكان وجود را نخواهد داشت، مگر در روحى كه اين ممارست را ايجاد مى‌كند. و ما تكليفى نداريم، جز اين‌كه استنباط كنيم، سپس در راستاى اخلاق اسلامى آن را شكل دهيم، با شش ويژگى كه احيانا به قدر تفاوت شب و روز اختلاف ارزشى دارند:

اوّلا- حالت نخست كه اخلاقيّت روشن را توصيف مى‌كند؛ حالتى است كه انسان در آن حالت با انگيزه تملّك بى‌حساب و بدون تشخيص، يا بدون احتياط و پرهيز با تمام وجود بر استيلاى مادّى رو آورده است. و بديهى است كه اين حالتى است كه انسان در اين حالت از نظر قانونى و اخلاقى گنه‌كار است، و اين همان چيزى است كه به صراحت در آيه شريفه بر آن «هواپرستى» اطلاق شده است: «أَ رَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلهَهُ هَواهُ أَ فَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا أَمْ تَحْسَبُ أَنَّ أَكْثَرَهُمْ يَسْمَعُونَ أَوْ يَعْقِلُونَ إِنْ هُمْ إِلَّا كَالْأَنْعامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ سَبِيلًا.»[٣].

[١] - آل عمران( ٣) آيه ١٤: امور مورد علاقه، از جمله زنان و فرزندان و اموال هنگفت از طلا و نقره و اسب‌هاى ممتاز و چهارپايان و زراعت و كشاورزى در نظر مردم جلوه داده شده است، ولى اين‌ها سرمايه‌هاى زندگى دنياست( و هرگز نبايد هدف اصلى انسان را تشكيل دهد)، و سرانجام نيك( و زندگى جاويدان) نزد خداست.

[٢] - زخرف( ٤٣) آيه‌هاى ١٢، ١٣: همان كسى كه همه زوج‌ها را آفريد و براى شما از كشتى‌ها و چهارپايان مركب‌هايى قرار داد كه بر آن سوار مى‌شويد، تا بر پشت آنها به خوبى قرار گيريد؛ سپس هنگامى كه بر آنها سوار شديد، نعمت پروردگارتان را متذكّر شويد و بگوييد: پاك و منزّه است كسى كه اين را مسخّر ما ساخت، وگرنه ما توانايى تسخير آن را نداشتيم و ما به سوى پروردگارمان بازمى‌گرديم.

[٣] - فرقان( ٢٥) آيه‌هاى ٤٣، ٤٤: آيا ديدى كسى كه معبود خود را هواى نفس خويش برگزيده؟! آيا با اين حالت تو قادر به هدايت-- او و دفاع از او هستى؟! آيا تو گمان مى‌كنى كه بيشتر آنها مى‌شنوند يا مى‌فهمند؟! آنها تنها مانند چهارپايانند، بلكه آنان گمراه‌ترند!