جنس مانند: «بيماران» و «مسافران» را به كار نمى‌برد. بنابراين؛ قرآن كريم به همان معناى نزديكى بسنده مى‌كند كه توده مردم از سختى و دشوارى در چنين موردى مى‌فهمند، مطلقا نگفته كدام درجه از بيمارى و چه مسافت و يا مدّتى در سفر. و از اين‌رو گاهى نظرات فقها نسبت به آخرين حد- موقعى كه مى‌خواهند كم‌ترين مقدار مسافتى را كه مسافر طى مى‌كند تا مسافر شمرده شود- مختلف است، بعضى از آنها صدها فرسخ و بعضى دهها و بعضى ديگر مقدارى از آن را آخرين حد مى‌دانند. جز اين‌كه محدود نساختن به اين شكل، جهت نجات آزادى وجدان اخلاقى درعين‌حال لازم بوده و به اين طريقى كه قرآن در تعبير خود به وضوح و ملايمت استفاده كرده، توانسته است چارچوب همسانى را براى ساختن اين حدّ متوسط اخلاقى مشترك بين همه اعضاى جامعه ايجاد كند، ولى چارچوبى غنى و رنگارنگ، كه ممكن است در درون آن درجات فراوانى از ارزش اخلاقى را بيابيم.

و در اين چارچوب هر فردى آن را به كار برد با نشاطش مى‌خوانند، تا خودش را در درجه مناسب بالايى در سلسله مراتب ارزش‌ها به‌تبع توان مادّى و آرمان‌ها و اهداف اخلاقى‌اى كه دارد قرار دهد. و بدين وسيله معناى اين حديث صحيح روشن مى‌گردد كه مى‌گويد: «صحابه پيامبر ٦ با آن حضرت مسافرت مى‌كردند، روزه‌دار به روزه‌خوار و روزه‌خوار به روزه‌دار هيچ ايرادى نمى‌گرفت.»[١]

و قرآن كريم تنها به وجدان انسانى تكيه نمى‌كند، درحالى‌كه از تعيين شرايط براى اين، يا آن رخصت غافل بماند، بلكه به صراحت در تعريف برخى از وظايف خانوادگى و اجتماعى ما به وجدان انسانى رجوع مى‌كند كه آنها را از جنبه كمّى نامحدود گذاشته و تنها به اين‌كه بايد آنها را در شكل و صورت انسانى انجام داد، بسنده مى‌كند و آن شكل انسانى را به اجمال در كلمه «معروف» به كار مى‌برد: «وَ لَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ»[٢]، «وَ عَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَ كِسْوَتُهُنَ‌

[١] - ر ك: صحيح بخارى: ٢/ ٦٨٧، حديث ١٨٤٥؛ تذكرة الفقهاء: ٦/ ١٥٤؛ المسند المستخرج على صحيح الامام مسلم:

٣/ ١٩٥، حديث ٢٥٢٨؛ مشارق الشّموس محقّق خوانسارى: ص ٣٦٨؛ سنن ترمذى: ٣/ ٩٢، حديث ٧١٣؛ مجمع الزّوائد:

٣/ ١٥٩؛ سنن ترمذى( برگزيده): ٤/ ١٨٨، حديث ٢٣٠٩؛ المسائل الفقهيّه سيّد شرف الدين: ص ٥٣؛ مسند احمد: ٣/ ٧٤، حديث ١١٧٢٣؛ المعجم الكبير: ٣/ ١٦١، حديث ٢٩٩٧؛ حاشيه سندى: ٤٠/ ١٩٤، حديث ٢٣١٢.

[٢] - بقره( ٢) آيه ٢٢٨: و براى زنان همانند وظايفى كه بر دوش آنها است حقوق شايسته‌اى قرار داده شده است.