ذوق عمومى كلّى و به اندازه‌گيرى تقريبى اوّليه به‌تبع تجربه‌هاى روزمره اعتماد كند. و واقعيّت اين است كه ما مى‌دانيم چه‌وقت قدرت و توانمان ضعيف مى‌شود و به خمود نزديك مى‌گردد و چه‌وقت بيش از حد، پرتوان و داغ مى‌شود، پس تلاش معقول را بين اين دو درجه متفاوت قرار مى‌دهيم.

و از اين‌جا مى‌فهميم كه قرآن كريم به اين مقياس كلّى پاى‌بند است و پندهايش را متوجّه مردم مى‌سازد و از اين‌رو، سرما و گرما، و عرق كردن و رنج و زحمت و تشنگى و گرسنگى و نظاير اين‌ها از سختى‌هايى كه مانع از انجام اعمالمان نيست؛ هيچ‌كدام از اين‌ها در نظر قرآن شايستگى آن را ندارد كه ما را از صرف تمام نيروهايمان براى انجام تكليف اخلاقيمان باز بدارد. و هم‌چنان‌كه احيانا تلاش نسبى را به كار مى‌بريم تا نياز افرادى را كه عزيز مى‌داريم، برآورده سازيم و تكفّل آنها را مى‌نماييم، هم‌چنين سزاوار است كه بيشتر از آن به خاطر تكليف واجبى كه ضرورت بيشترى دارد، تحمّل كنيم و بيشترين فداكارى را در راه آن پذيرا باشيم: «انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ ذلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ»[١]، «فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَ كَرِهُوا أَنْ يُجاهِدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ قالُوا لا تَنْفِرُوا فِي الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ كانُوا يَفْقَهُونَ»[٢]

و به‌رغم كمبودى كه اين تعيين حدود ظاهرى در اين تعريف خارجى دارد، از يك امتياز دوگانه و مركّبى نيز برخوردار است و آن اين است كه با روش قرآنى مطابقت دارد و درعين‌حال به مطالب اساسى اخلاقى پاسخ مثبت مى‌دهد.

و در ارتباط با قرآن ملاحظه مى‌كنيم كه در تمام مواردى كه قرآن در آن موارد راجع به اين عوامل معاف‌كننده، از اين يا آن احساس سخن مى‌گويد، به‌جز الفاظ شايع و رايج در عموم‌

[١] - توبه( ٩) آيه ٤١: همگى به سوى ميدان جهاد حركت كنيد، خواه سبك‌بار باشيد يا سنگين‌بار، در راه خدا با اموال و جان‌ها جهاد كنيد! اين به نفع شماست، اگر بدانيد.

[٢] - توبه( ٩) آيه ٨١: آنها كه در( تبوك) از شركت در جهاد تخلّف جستند و با عذرهاى واهى در خانه‌هاى خود نشستند( و به گمان خود سلامت را بر ميدان جنگ ترجيح دادند)، از اين عملى كه بر ضدّ رسول خدا ٦ مرتكب شدند، خوشحالند، و از اين‌كه در راه خدا با مال و جان خود جهاد كنند( و به افتخارات بزرگ مجاهدان نائل گردند)، كراهت داشتند، و گفتند: در اين گرماى سوزان تابستان به سوى ميدان جنگ حركت نكنيد. به آنها بگو! آتش سوزان جهنّم از اين هم گرم‌تر و سوزان‌تر است، اگر بفهميد!