قرآن، از آن جهت كه حافظ (كتاب‌هاى آسمانى) گذشته و ادامه آنهاست، و اين حركت امتدادى، امتياز قرآن است كه مشتمل بر تمام جوهر قانون اخلاقى است، كه در تعليمات قدّيسين و حكما از مؤسّسان مكاتب و مصلحان تبلور يافته، باوجود اين‌كه آنها از نظر زمان و مكان با يكديگر فاصله داشته، و چه‌بسا برخى از آنها هيچ اثرى از خود به يادگار نگذاشته‌اند تا تعليمات آنها را حفظ كند و شايد اين يكى از نشانه‌هاى بارز قرآن باشد، هرچند ارزشمندترين و اصولى‌ترين آنها نيست.

به راستى كه اصالت اين روش اخلاقى در روشن‌ترين شكل خود، راه و روشى را آشكار مى‌كند كه پيشينيان براى تقديم و تقريب درس‌هاى مختلف، پيموده‌اند و به‌گونه‌اى به هم پيوند داده كه با همه تنوّعى كه دارند، به يك رشته ناگسستنى مرتبط و با وجود اختلاف، در يك محدوده كاملا متّفق هستند. و اين بدان جهت است كه در ابتدا آن‌چه را در شرايع پيشين به ظاهر جنبه افراط و يا تفريط داشته، آنها را جدا كرده و پس از آن‌كه در ترازوى خودش متعادل و موزون ساخته- با اين‌كه گاهى به يك طرف و گاهى به طرف ديگر متمايل بوده‌اند- همه آنها را در يك جهت قرار داده و آن‌گاه روح واحدى را در آنها دميده است، به‌طورى‌كه اين شايستگى را پيدا كرده كه مجموع اين اخلاق را تنها به او نسبت دهيم.

و عجيب‌تر از آن و مهمترين اصالت آن، جنبه خلّاقيّت آن است. بنابراين، درواقع كافى نيست كه راجع به توصيف اخلاق قرآن كريم بگوييم: اخلاق قرآن ميراث گذشتگان را پاس داشته و آن را تقويت نموده، بلكه هماهنگى ميان نظريّه‌هاى گوناگون ايجاد كرده است؛ همان ديدگاه‌هايى كه معمولا موجب تفرقه بوده‌اند. بلكه سزاوار است تا اين مطلب را نيز بيفزاييم كه اخلاق قرآنى، آن بناى مقدّس را برافراشته و آن را با ضميمه كردن بخش‌ها و فصولى به راه و روشى كامل مزيّن كرده و آراسته است تا سرآغازى مترقّى و پايانش تا ابد عمل اخلاقى باشد.[١]

در اين تحقيق بر عهده ماست تا آن احكام عملى را كه قرآن كريم آورده و در مرحله نهايى سير تكاملى آنها را مطرح كرده، بيان كنيم و پس از آن برعهده خواننده است تا نصوصى را كه در

[١] - ر ك: به كتاب ما المدخل الى القرآن، جزء دوم، فصل دوم، مثال‌هاى مختلف مادّى را خواهيد ديد كه به وجود اين سه جنبه گواهى مى‌دهد. در زمينه آن‌چه قرآن مجيد افزوده است: اجمالى از گذشته و پيوند ميان جنبه‌هاى مختلف و تكميل جنبه‌هاى ناقص.