- تلاش به خاطر عبادت در وقت مشخّص بدون توجّه به فصول سال و تغيير شرايط جوّى و جاى نامناسب. از اين‌رو، واجب است اداى نماز به هر طريقى، موقعى كه وقت داخل شده باشد:

«إِنَّ الصَّلاةَ كانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتاباً مَوْقُوتاً»[٣]. حتّى در خلال جنگ: «فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً»[٤] و روزه واجب است گرفتنش در طولانى‌ترين روزها، همان‌طورى كه گرفته مى‌شود در كوتاه‌ترين روزها: «فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ»[٥].

و حج، در هر فصلى از فصول سال كه باشد، انجام مى‌گيرد: «يَسْئَلُونَكَ عَنِ الْأَهِلَّةِ قُلْ هِيَ مَواقِيتُ لِلنَّاسِ وَ الْحَجِّ»[٦]، «الْحَجُّ أَشْهُرٌ مَعْلُوماتٌ»[٧].

روشن است كه پيش از اسلام، عرب براى اين‌كه تجارتشان را به آسانى در بازارهاى ساليانه انجام دهند و براى اين‌كه بين تجارت و اين عبادت را هماهنگ سازند، حج را در فصل بهار به طور ثابت قرار داده بودند و براساس اقتضاى اين قراردادشان ناگزير بودند كه براساس تعيين مدّت عمل كنند كه آن را (نسيى‌ء) مى‌ناميدند، از اين‌رو قرآن كريم اين عادت را لغو كرد، موقعى كه ثابت كرد (يا بهتر اين‌كه بگوييم تثبيت مجدّد كرد) تاريخ قمرى معيّنى را كه با گذشت تمام فصول سال آن تاريخ نيز مى‌گذرد، اين مطلب در آيه كريمه آمده است: «إِنَّمَا النَّسِي‌ءُ زِيادَةٌ فِي الْكُفْرِ»[٨]

- و بالاخره تلاش دفاع از حقيقت مقدّسه، و دراين‌باره توجيه با ترديد بيشترى همراه است، ولى از بالاترين توان برخوردار است: «يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ما لَكُمْ إِذا قِيلَ لَكُمُ انْفِرُوا فِي سَبِيلِ‌

[١] - ملك( ٦٧) آيه ١٦: بر شانه‌هاى آن( زمين) راه برويد و از روزى‌هاى پروردگار بخوريد،( و بدانيد) بازگشت و اجتماع شما به سوى اوست.

[٢] - ر ك: ص ٤٨١ از متن( حديث صدقه)

[٣] - نساء( ٤) آيه ١٠٣: زيرا نماز وظيفه ثابت و معيّنى است براى مؤمنان.

[٤] - بقره( ٢) آيه ٢٣٩: و اگر( به خاطر جنگ و يا خطر ديگرى) بترسيد، بايد( نماز را) درحال پياده يا سواره انجام دهيد.

[٥] - بقره( ٢) آيه ١٨٥: كسانى كه در ماه رمضان در حضر باشند، بايد روزه بگيرند.

[٦] - بقره( ٢) آيه ١٨٩: درباره هلال‌هاى ماه از تو سؤال مى‌كنند؛ بگو! اين‌ها بيان اوقات( طبيعى) براى مردم و حج است.

[٧] - بقره( ٢) آيه ١٩٧: حج در ماه‌هاى معيّنى است.

[٨] - توبه( ٩) آيه ٣٧: تغيير دادن ماه‌هاى حرام كفرى است كه بر كفر آنها افزوده مى‌شود.