زمانى آسايش كوتاهى كه دارند، احساس مى‌كنند كه مناديى آنها را ندا مى‌دهد كه عمل را از سر بگيريد و اين نداى درونى در قرآن كريم در شكل دعوت صريح به پيامبر ٦ نازل شد: «فَإِذا فَرَغْتَ فَانْصَبْ وَ إِلى‌ رَبِّكَ فَارْغَبْ»[١].

و هم‌چنين روشن مى‌گردد كه ما نهايت حرفى را كه مى‌توانيم بزنيم اين است كه هر مخلوقى- هرچه باشد- ممكن است در نهايت از مبارزه معاف باشد؛ بلكه ما مى‌بينيم كه چگونه افقى با وسعت بى‌حدّ و نهايت در برابر نفوس پاك و مخلص گشوده مى‌شود تا تلاش خود را مبذول دارند. و حتّى اگر مقاومت ما در برابر هواهاى مخالف شرع به نهايت برسد، بر ماست كه بر ركود مادّى غلبه كنيم و بر تنبلى فطرى پيروز گرديم تا بتوانيم در افق‌هايى حركت كنيم كه با گذشت زمان بر درجاتمان بيفزايد.

و از اين‌جا اين نتيجه به دست مى‌آيد كه هيچ‌كس به آن نتيجه قبلا نرسيده است، آن چيزى كه به ظاهر متناقض به نظر مى‌رسد: قداست به جاى آن‌كه خارج از محدوده اخلاق قرار داده شود، برعكس «اخلاقيّت در برجسته‌ترين معانيش» مى‌گردد. و اين مطلب به اعتقاد ما مورد توجه قرآن كريم بوده، آن‌جا كه خطاب به پيامبر ٦ مى‌گويد: «وَ إِنَّكَ لَعَلى‌ خُلُقٍ عَظِيمٍ»[٢].

مشكل دومى كه ممكن است در پرتو اصل مطلب پيدا شود، عبارت از مسئله نوعى شناخت است، در صورتى كه قداست با نقشى كه دارد، مراتبى را تنظيم كند؟

هيچ مانعى وجود ندارد كه ما پاسخ مثبت بدهيم، به‌گونه‌اى كه تمام مراتب داخل در دايره كمال- به گسترده‌ترين معناى كلمه- بوده باشد.

و موضع قرآن در اين نقطه كاملا روشن است، اينك برخى از آيات قرآن كريم: «تِلْكَ الرُّسُلُ فَضَّلْنا بَعْضَهُمْ عَلى‌ بَعْضٍ»[٣]، «وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِيِّينَ عَلى‌ بَعْضٍ وَ آتَيْنا داوُدَ زَبُوراً»[٤].

باوجوداين، زنهار ما در اين‌جا دو طرز تفكّرى را كه كاملا متفاوتند، باهم خلط كنيم، هر چند كه از برخى جهات: «كم‌اهميّت و ناقص» به هم مرتبطند، بنابراين بيشتر وقت‌ها يك فكر در

[١] - انشراح( ٩٤) آيه‌هاى ٧، ٨: پس هنگامى كه از كار مهمّى فارغ مى‌شوى، به مهمّ ديگرى بپرداز! و به سوى پروردگارت توجّه كن!

[٢] - قلم( ٦٨) آيه ٤: و تو اخلاق عظيم و برجسته‌اى دارى.

[٣] - بقره( ٢) آيه ٢٥٣: آن رسولان را، بعضى را بر بعضى برترى داديم.

[٤] - اسراء( ١٧) آيه ٥٥: و ما بعضى از پيامبران را بر بعضى ديگر فضيلت بخشيديم و به داوود كتاب زبور را داديم.