مقدار بر من واجب كرده است؟ فرمود: نمازهاى پنجگانه را مگر اين‌كه چيزى به ميل خودت انجام دهى. و گفت: به من بگوييد: خداوند بر من چقدر زكات واجب كرده است؟ پيامبر ٦ احكام اسلام را براى او گفت: عرض كرد: به خدايى كه تو را گرامى داشته است، نه چيزى را اضافه انجام مى‌دهم و نه چيزى را از آن‌چه خداوند بر من واجب كرده است، كم. رسول خدا ٦ فرمود: «اين مرد اگر راست بگويد، رستگار است».[١]

وانگهى، واژه «افضل: برتر» را از طرفى سزاوار نيست كه در اين‌جا براساس مفهوم بالاترين حد بگيريم، بلكه براساس مقايسه است، زيرا سطحى كه پسنديده است تلاش هر انسانى به‌طور مستقيم به آن سطح برسد، يك درجه مشخّصى نيست كه در آن‌جا توقّف تعيين شده باشد، بلكه شامل هر اندازه‌اى است كه فوق تكليف به معناى دقيق كلمه باشد و در اين گستره مباركى كه براى سبقت گرفتن مردم به يكديگر وسعت دارد، هركس را جهت ارتقاء درجه و بالا بردن تدريجى مرتبه خويش از نقطه‌اى به نقطه ديگر برحسب توانمندى‌ها و با رعايت بقيّه تكليف‌هايش فرامى‌خوانند.

اين دو نوع لحاظ از جانب خود، در اظهار صفت بخشندگى در اين بخش از اخلاق سهيمند، به اين ترتيب آن‌ها يك بخش جديدى را بر اخلاق مى‌افزايند، علاوه بر آن‌چه قبلا گفتيم.[٢]

خلاصه كلام اين‌كه عناصر سه‌گانه‌اى كه تلاش سازنده به كامل‌ترين معنايش از آنها فراهم مى‌آيد، عبارت است از اختيار ارادى، اختيار شايسته و اختيار برتر.

عنصر اوّل روح كلّى اخلاق است و دومى به تمام جنبه‌هاى خصوصى اخلاق در شكل‌هاى مختلفش با رعايت قوانين مخصوص هر نوع، مربوط مى‌شود و امّا عنصر سوم در نهايت براى به تمام و كمال رساندن كار آن دو عنصر ديگر مى‌پيوندد.

و هرگاه بيشترين مذاهب اخلاقى تنها بر يك پايه اساسى استوار باشد، آن همان تكليف‌

[١] - ر ك: صحيح بخارى: ١/ ٢٥، حديث ٤٦ و ٢/ ٦٦٩، حديث ١٧٩٢ و ص ٩٥١، حديث ٢٥٣٢ و ٦/ ٢٥٥١، حديث ٦٥٥٦؛ شرح نووى بر صحيح مسلم: ١/ ١٦٥؛ حاشيه سندى: ١/ ٢٢٨؛ كشف الخفاء: ١/ ١٧٨، حديث ٤٧٤؛ صحيح مسلم: ١/ ٤٠، حديث ١١؛ صحيح ابن حبان: ٨/ ٥٣ حديث ٣٢٦٢؛ المسند المستخرج على صحيح المسلم: ١/ ١٠٥، حديث ٨٧؛ مسند شافعى: ١/ ٢٣٤؛ سنن ابى داود: ١/ ١٠٦؛ سنن نسائى( برگزيده): ١/ ٢٢٧.

[٢] - ر ك: فصل اوّل، بخش ٣ ب.